- Czym jest tłuszcz trzewny i jaką pełni rolę w organizmie.
- Dlaczego większa ilość tłuszczu trzewnego wiąże się z przyspieszonym starzeniem się mózgu i jak to zbadano.
- Co może potęgować negatywny wpływ tłuszczu trzewnego na mózg i jak działa ten mechanizm.
- W jaki sposób może zapobiegać tym niechcianym skutkom.
Tłuszcz trzewny znajduje się głęboko w jamie brzusznej i nie jest widoczny gołym okiem. Pełni jednak ważne funkcje – chroni nasze narządy wewnętrzne oraz bierze udział w regulowaniu procesów hormonalnych i metabolicznych. - Problem zaczyna się wtedy, gdy ilość tego tłuszczu staje się zbyt duża – wyjaśniała niedawno w rozmowie z tvn24.pl Marta Osiewicz-Sienkiewicz, gastroenterolożka i specjalistka od endoskopii. Najświeższe badania wskazują, że redukcja tłuszczu trzewnego może znacząco wpłynąć nie tylko na zdrowie metaboliczne, ale również na kondycję mózgu i obniżenie ryzyka wystąpienia chorób neurodegeneracyjnych.
Przeanalizowano dane ponad 18 tysięcy osób
Naukowcy z Politechniki w Hongkongu (PolyU) sprawdzili, jak na mózg oddziałuje tłuszcz gromadzący się w różnych obszarach organizmu. Wykorzystali do tego skany mózgu, pomiary tkanki tłuszczowej oraz wyniki testów poznawczych ponad 18 tysięcy uczestników brytyjskiego projektu UK Biobank.
Jak podkreślają autorzy analizy opisanej w "Nature Mental Health", to pierwsze na świecie tak duże badanie multimodalne, które kompleksowo ocenia zależność między rozmieszczeniem ww. tkanki a budową mózgu, jego połączeniami oraz funkcjami poznawczymi.
Zastosowano w nim metodę DXA, która umożliwia dokładniejszą ocenę składu i rozmieszczenia tkanek niż zwykłe ważenie. Uzyskane dane dotyczące zawartości tkanki tłuszczowej porównano następnie z rezultatami badań mózgu przeprowadzonych z wykorzystaniem rezonansu magnetycznego. W analizach brano pod uwagę również wiek, płeć, poziom wykształcenia, aktywność fizyczną oraz niezdrowe nawyki jak palenie papierosów i spożywanie alkoholu oraz wskaźniki zdrowia metabolicznego.
Istotne jest to, że badacze próbowali rozróżnić wpływ lokalizacji tkanki tłuszczowej od efektu ogólnej masy ciała, wyrażonej jako BMI.
Tłuszcz trzewny postarza mózg?
- Nasz model analityczny wyraźnie pokazuje, w jaki sposób tłuszcz znajdujący się w różnych obszarach ciała powoduje odmienne uszkodzenia układów mózgowych - wyjaśniła główna autorka badania Anqi Qiu z Hong Kong Polytechnic University.
Naukowcy wykazali m.in., że zwiększona ilość tłuszczu trzewnego wpływała niekorzystnie na wiek biologiczny takich obszarów jak:
- sieć sensomotoryczna (łącząca bodźce czuciowe z planowaniem ruchu)
- układ limbiczny (zarządzający emocjami, pamięcią oraz podstawowymi instynktami)
- sieć stanu domyślnego (pozwala układowi nerwowemu na odpoczynek, a jednocześnie na konsolidację pamięci i informacji napływających z otoczenia)
- struktury podkorowe (wspomagają i upraszczają czynności ruchowe, odpowiadają za reakcje na strach, stres czy przyjemność).
Jak wskazują autorzy badania, trzewna tkanka tłuszczowa wydziela czynniki prozapalne, wywołując ogólnoustrojowy stan zapalny, który może wpływać na kondycję mózgu i przyczyniać się do zapalenia w obrębie układu nerwowego oraz uszkodzenia istoty białej mózgu - ważnej struktury odpowiadającej za przekazywanie sygnałów między neuronami.
Takie zmiany wiążą się m.in. z chorobą małych naczyń mózgowych i naczyniowymi zaburzeniami poznawczymi, mogącymi zwiększać ryzyko demencji.
Autorzy nie badali bezpośrednio przyczyn tej zależności. Przypuszczają jednak, że tłuszcz trzewny może wywoływać przewlekły stan zapalny o niewielkim nasileniu, który z czasem obejmuje także mózg i może też sprzyjać rozwojowi insulinooporności. A zbyt wysokie stężenie insuliny może z kolei prowadzić do dalszego odkładania tkanki tłuszczowej, napędzając ten niekorzystny proces.
Autorzy podkreślają jednak, że badanie miało charakter obserwacyjny. Oznacza to, że wykazało związek między tłuszczem trzewnym a zmianami w mózgu, ale nie pozwala stwierdzić, że jest on ich bezpośrednią przyczyną.
Mniej tłuszczu trzewnego, lepsza ochrona mózgu
Inne badanie, przeprowadzone przez naukowców z Uniwersytetu Ben-Guriona w Izraelu, sugeruje, że ograniczenie ilości tłuszczu trzewnego może sprzyjać ochronie mózgu przed zanikiem i dłuższemu zachowaniu funkcji poznawczych. Istotną rolę w tym procesie mogą odgrywać glukoza i insulina. Wyniki tego badania opublikowano w maju 2026 roku także w czasopiśmie "Nature Mental Health".
Analiza objęła 533 dorosłe osoby. Uczestnicy brali wcześniej udział w jednym z czterech badań klinicznych dotyczących różnych sposobów odżywiania. Ich stan zdrowia obserwowano przez okres od pięciu do 16 lat. Także tu w trakcie obserwacji wykonywano badania MRI tkanki tłuszczowej trzewnej i struktur mózgu.
Okazało się, że mniejsza ilość tłuszczu trzewnego wiązała się z:
- lepszymi wynikami testów poznawczych
- większą całkowitą objętością mózgu
- większą objętością istoty szarej, która odpowiada za przetwarzanie informacji, myślenie, sterowanie ruchami oraz odbieranie bodźców zmysłowych
- korzystniejszym wynikiem wskaźnika oceniającego zanik hipokampa, struktury odpowiadającej za pamięć długotrwałą i przestrzenną.
Izraelscy naukowcy również wykazali związek tłuszczu trzewnego ze starzeniem się mózgu. U osób z większą ilością wspomnianej tkanki zaobserwowano szybsze powiększanie się komór tego narządu, co uznaje się za jeden z markerów jego starzenia się. Takich zależności nie stwierdzono w odniesieniu do tłuszczu podskórnego.
Badacze z Uniwersytetu Ben-Guriona zasugerowali także, podobnie jak teraz naukowcy z Politechniki w Hongkongu, że negatywny wpływ tłuszczu trzewnego na mózg nasilają zaburzenia gospodarki cukrowej. Według nich insulinooporność i zaburzenia metabolizmu glukozy mogą ograniczać przepływ krwi do mózgu oraz przyspieszać degenerację istoty szarej i hipokampa.
Efekty widoczne nawet pięć i 10 lat później
Jak mówi dr Dafna Pachter, pierwsza autorka badania, sama masa ciała nie jest czułym wskaźnikiem głębokich zmian metabolicznych zachodzących w organizmie. "Odkryliśmy, że nawet przy niewielkim spadku masy ciała utrzymujące się zmniejszenie ilości tłuszczu trzewnego, mierzone w całym okresie obserwacji, wiąże się z lepszym zachowaniem struktur mózgu i wolniejszym tempem jego zaniku".
Długoterminowe badanie uzupełniające, w ramach którego w podgrupie uczestników wykonano trzy badania MRI mózgu w ciągu pięciu lat, wykazało, że utrzymujący się wysoki poziom tłuszczu trzewnego wiązał się z szybszą utratą objętości mózgu, szczególnie hipokampa, oraz z przyspieszonym powiększaniem się komór mózgowych. Takich zależności nie stwierdzono w przypadku podskórnej tkanki tłuszczowej, ani powierzchownej (położonej tuż pod skórą), ani głębokiej (znajdującej się niżej, pod warstwą tkanki łącznej oddzielającej oba rodzaje tłuszczu), a także wskaźnika masy ciała (BMI). Zdaniem autorów podkreśla to szczególne biologiczne znaczenie tłuszczu trzewnego. Badanie wykazało ponadto, że zmniejszenie ilości tłuszczu trzewnego podczas 18-miesięcznej interwencji dietetycznej pozwalało przewidzieć lepsze zachowanie struktur mózgu pięć i 10 lat później. Zależność ta utrzymywała się również po uwzględnieniu utraty masy ciała i innych czynników. Oznacza to, że długoterminowy stan mózgu był związany ze zmniejszeniem ilości tłuszczu w jamie brzusznej, a nie z samym spadkiem masy ciała.
Jak tłumaczą eksperci, ilość tłuszczu trzewnego można zmniejszyć dzięki zdrowszemu stylowi życia. Podstawą jest dieta bogata w błonnik i ograniczenie wysoko przetworzonych produktów, a także regularny wysiłek aerobowy oraz trening siłowy. Znaczenie mają również odpowiednia ilość snu i kontrolowanie stresu. Poprawa może być widoczna już po sześciu miesiącach, jednak powrót do dawnych nawyków grozi ponownym nagromadzeniem tłuszczu.