Otyłość dotyka już ponad miliarda ludzi na całym świecie i, jak podkreślają eksperci, nie jest problemem estetycznym, ale poważnym zagrożeniem dla zdrowia i życia. - To choroba, która skraca życie nawet o 10 lat - mówiła niedawno w rozmowie z tvn24.pl lekarz Justyna Kos, specjalistka w dziedzinie obesitologii, dziedziny medycyny, która zajmuje się badaniem przyczyn, diagnostyką, profilaktyką oraz leczeniem otyłości i jej powikłań metabolicznych.
Według Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) otyłość definiuje się jako wartość BMI 30 kg/m² lub wyższą.
Ta przewlekła choroba cywilizacyjna prowadzi do przedwczesnych zgonów, bo sprzyja rozwojowi wielu przewlekłych schorzeń, w tym chorób układu sercowo-naczyniowego, takich jak zawał serca czy udar mózgu. Jest także jednym z głównych czynników ryzyka cukrzycy typu 2, hiperlipidemii, nadciśnienia tętniczego, stłuszczenia wątroby oraz niektórych nowotworów. Nadmierna masa ciała obciąża ponadto układ ruchu, przyspieszając procesy degeneracyjne kości i stawów, co z czasem ogranicza sprawność i pogarsza jakość życia.
Szczególnym okresem ryzyka rozwoju otyłości jest menopauza i perimenopauza. - Zmiany hormonalne wpływają m.in. na gospodarkę węglowodanową oraz spadek masy mięśniowej. A co za tym idzie rośnie insulinooporność, spada podstawowa przemiana materii i zwiększa się odkładanie tłuszczu trzewnego, który wiąże się ze zwiększonym ryzykiem sercowo-naczyniowym - tłumaczyła Kos.
Otyłość wpływa na starzenie
Jak wynika z przeglądu badań, otyłość może wpływać na biologiczne starzenie się organizmu. W jaki sposób?
Starzenie to proces, który jest napędzany przez liczne mechanizmy, w tym przewlekły stan zapalny, skracanie telomerów - ochronnych fragmentów na końcach chromosomów, zaburzenia funkcjonowania mitochondriów, niestabilność genomu, zaburzenia homeostazy białek, wyczerpywanie się puli komórek macierzystych oraz problemy z wykrywaniem składników odżywczych.
Naukowcy zauważyli, że otyłość i starzenie się mają pewne wspólne markery, takie jak zmiany w regulacji metabolizmu, insulinooporność, stany zapalne i upośledzenie funkcji odpornościowych. Na tej postawie doszli do wniosku, że mechanizmy promujące te dwa procesy mogą się w znacznym stopniu pokrywać. Jak zauważyli, starzenie się może zachodzić szybciej lub wolniej, w zależności od tego, jak bardzo organizm się uszkadza lub jak słabnie odporność. Otyłość sprawia, że starzejemy się szybciej.
Przewlekły stan zapalny
Starzenie się komórek jest odpowiedzią na ostre lub przewlekłe uszkodzenia. Naukowcy odkryli, że nasilają je przewlekłe stany zapalne o niewielkim nasileniu. Powstają, gdy do tkanki tłuszczowej naciekają komórki układu odpornościowego produkujące cytokiny prozapalne.
Starzenie się komórek spowodowane otyłością nie ogranicza się do tkanki tłuszczowej, ale występuje również w odległych narządach, takich jak mózg. Otyłość wywołuje również stany zapalne dróg oddechowych, zwiększając ryzyko i ciężkość chorób układu oddechowego, w tym astmy alergicznej. Przyspiesza też zmiany epigenetyczne związane ze starzeniem się wątroby. Z kolei w sercu sprzyja zmianom mitochondrialnym związanym ze starzeniem się, co prowadzi do zaburzeń metabolizmu energetycznego serca. Osoby otyłe są podatne na różne rodzaje uszkodzeń DNA.
"Ogólnie rzecz biorąc otyłość zaostrza zaburzenia metabolizmu komórek odpornościowych i sprzyja gromadzeniu się wielu tych prozapalnych, jednocześnie zmniejszając liczbę komórek przeciwzapalnych, co powoduje utrzymujący się niewielki stan zapalny w organizmie i sprzyja chorobom metabolicznym" - tłumaczą naukowcy w opisie analizy.
Badania pokazują, że im wyższy wskaźnik masy ciała (BMI), tym szybciej zachodzą procesy starzenia się na poziomie komórkowym u osób w średnim wieku. "Wzrost BMI o 2,7 punktu prowadzi do 10-letniego przyspieszenia wieku epigenetycznego, ale nie w przypadku krwi" - zaznaczają naukowcy.
Podkreślają też, że wspomniane nakładające się cechy (markery) wskazują jedynie na potencjalne mechanizmy, poprzez które otyłość sprzyja starzeniu się, a konkretne mechanizmy molekularne pozostają niejasne. Ich zrozumienie wymaga dalszych badań.
Utrata wagi może ograniczyć szkodliwe procesy
Jednocześnie dowody naukowe wskazują, że utrata wagi może osłabić opisane szkodliwe procesy. Pozytywne zmiany stylu życia, takie jak ograniczenie liczby kalorii w diecie i zwiększenie aktywności fizycznej, a także leczenie farmakologiczne oraz chirurgia bariatryczna wiążą się z poprawą funkcjonowania metabolicznego i obniżeniem poziomu biologicznych markerów związanych ze starzeniem.
Badacze wskazali, że nowoczesne leki przeciw otyłości, w tym liraglutyd, semaglutyd, tirzepatyd i orlistat, mogą mieć wpływ na wydłużenie życia w zdrowiu. Leki te mają zmniejszać stan zapalny, poprawiać funkcjonowanie mitochondriów, zwiększać aktywność telomerazy wydłużającej telomery oraz ograniczać stres oksydacyjny.
Otyłość na świecie
Z danych Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) wynika, że w 2022 roku nadwagę miało 43 procent dorosłych na świecie, a 16 procent zmagało się z otyłością. Od 1990 roku odsetek osób dorosłych z tą chorobą podwoił się, natomiast liczba nastolatków zmagających się z otyłością wzrosła aż czterokrotnie.
Światowa Federacja Otyłości alarmuje, że do 2035 roku z nadwagą lub otyłością będzie zmagać się co czwarty człowiek na świecie, czyli około 4 miliardów ludzi.