"Rak jajnika jest nieprawidłowym i nieustającym wzrostem komórek nowotworowych wywodzących się z komórek jajnika. W ostatnich latach obserwuje się tendencję wzrostową zachorowalności na ten nowotwór. W Polsce umiejscawia go ona na piątym miejscu wśród raków u kobiet. Od około 15 lat zachorowalność nieznacznie spada" - informuje Krajowy Rejestr Nowotworów.
Rak jajnika w Polsce i na świecie - zachorowalność i śmiertelność
To jeden z najczęściej diagnozowanych nowotworów złośliwych wśród kobiet na świecie. W 2022 roku był on siódmą przyczyną zachorowań i piątą przyczyną zgonów onkologicznych w tej populacji. Polska należy do krajów o wysokiej liczbie zachorowań na ten nowotwór i zajmuje piąte miejsce na świecie pod względem liczby zachorowań na 100 tys. kobiet.
Rak jajnika nazywany jest cichym zabójcą, ponieważ we wczesnym stadium często rozwija się bezobjawowo i zostaje wykryty dopiero, gdy choroba jest bardzo zaawansowana, a szanse na skuteczne leczenie są znacznie mniejsze. Tymczasem już na długo przed rozwojem nowotworu w organizmie mogą zachodzić zmiany stanowiące sygnał ostrzegawczy. Problem w tym, że obecnie stosowane metody diagnostyczne nie pozwalają ich wykryć.
Nowy test krwi wykrywa zmiany przednowotworowe jajnika
Autorzy nowego badania - z Hoag Family Cancer Institute (USA) i ośrodków naukowych z kilku innych krajów - skupili się na raku surowiczym o wysokim stopniu złośliwości (HGSOC), który jest najczęstszym i najbardziej śmiertelnym typem raka jajnika. Choć jego nazwa wskazuje na jajnik, często początkowo rozwija się w jajowodzie, gdzie pojawiają się mikroskopijne zmiany określane jako STIC (surowiczy rak śródnabłonkowy jajowodu).
Na tym etapie nieprawidłowe komórki nie rozprzestrzeniają się jeszcze na otaczające je tkanki, ale mogą dać początek inwazyjnemu nowotworowi. Ponieważ jednak zmiany STIC są tak małe, że nie można ich zobaczyć w badaniach obrazowych, naukowcy postanowili poszukać we krwi sygnałów, które mogłyby świadczyć o ich obecności.
Skupili się na cząsteczce RNA, nazwanej Tu-Stroma, która jest związana z procesem osłabiania zdrowych komórek przez komórki nowotworowe, dzięki czemu te drugie zyskują więcej miejsca do rozwoju. Tu-Stroma może przedostawać się do krwi w niewielkich pęcherzykach uwalnianych przez komórki.
Badacze opracowali więc test krwi, mierzący poziom Tu-Stroma, a następnie wykorzystali go do analizy próbek pochodzących od 506 osób. Wśród nich 43 kobiety miały zmiany STIC, 232 - zdiagnozowanego raka surowiczego jajnika w różnych stadiach zaawansowania, 88 - łagodne zmiany w obrębie przydatków, a 143 nie miały żadnych zmian w jajnikach i jajowodach.
Tu-Stroma skuteczniejsza we wczesnym wykrywaniu raka jajnika
Okazało się, że poziom Tu-Stroma był podwyższony zarówno u kobiet ze zmianami STIC, jak i pacjentek z rozwiniętym rakiem, także w bardzo wczesnych stadiach choroby.
Aby potwierdzić te wyniki, autorzy sprawdzili skuteczność testu na dodatkowej grupie kobiet. Z powodzeniem wykrywał on zmiany STIC u 92,3 proc. kobiet, które faktycznie je miały, a u 98,2 proc. zdrowych kobiet prawidłowo wykazał ich brak.
Test okazał się też znacznie skuteczniejszy w odróżnianiu zmian przedinwazyjnych od zdrowych tkanek niż białko CA125, czyli marker obecnie używany w diagnostyce i monitorowaniu raka jajnika.
- Rak jajnika nie zaczyna się w dniu, w którym wykrywamy guz. Często rozpoczyna się znacznie wcześniej, od mikroskopijnych zmian w jajowodach, których nie jesteśmy w stanie zobaczyć podczas rutynowych badań. Przez dekady koncentrowaliśmy się na wykrywaniu coraz mniejszych guzów, ale ważniejsze pytanie brzmi: co by było, gdybyśmy potrafili zidentyfikować najwcześniejsze molekularne sygnały ostrzegawcze, zanim jeszcze rozwinie się inwazyjny nowotwór - skomentował jeden z autorów publikacji w "Nature Medicine", dr Rajan Gogna.
Test może pomóc kobietom z mutacjami BRCA1 i BRCA2
Zdaniem badaczy ich odkrycie może mieć szczególne znaczenie dla kobiet z mutacjami genów BRCA1 i BRCA2, które zwiększają nie tylko ryzyko raka piersi, ale także jajnika.
Obecnie jedną z najskuteczniejszych metod ograniczania tego zagrożenia jest profilaktyczne usunięcie tych narządów. Zabieg wiąże się jednak z utratą płodności, a u kobiet przed menopauzą prowadzi do jej przedwczesnego wystąpienia.
Gdyby badanie krwi pozwalało wiarygodnie wykrywać zmiany przednowotworowe, lekarzom łatwiej byłoby ocenić, czy i kiedy konieczna jest operacja profilaktyczna.
- Dziś decyzje o operacjach profilaktycznych opierają się w dużej mierze na dziedzicznym ryzyku, bez wiedzy o tym, czy zmiany przednowotworowe rzeczywiście są obecne. Nasze odkrycie mogłoby w przyszłości dostarczyć tej brakującej informacji - powiedziała kolejna współautorka dr Esha Madan.
Autorzy zastrzegli jednak, że ich test nie jest jeszcze gotowy do stosowania w praktyce klinicznej. Dotychczasowe wyniki uzyskano na podstawie wcześniej pobranych próbek krwi od kobiet, których rozpoznania były już znane. Teraz planują wieloletnie obserwacje kolejnych uczestniczek, aby sprawdzić, z jakim wyprzedzeniem metoda może wykrywać zmiany poprzedzające rozwój nowotworu.
Jak obecnie wygląda diagnostyka raka jajnika?
Jak podaje Krajowy Rejestr Nowotworów, diagnostykę w tym nowotworze stanowi obecnie:
- badanie lekarskie,
- badanie ginekologiczne przez pochwę oraz odbyt,
- badanie wziernikiem dróg rodnych,
- badanie ultrasonograficzne przezpochwowe oraz jamy brzusznej, podstawowe badania krwi i moczu,
- badanie poziomu antygenu surowiczego CA 125,
- badanie poziomu ludzkiej gonadotropiny kosmówkowej (beta HCG), alfa-fetoproteiny (AFP), dehydrogenazy mleczanowej (LDH) oraz inhibiny – oznaczane przy nowotworach nienabłonkowych jajnika,
- badanie rentgenowskie lub tomograficzne klatki piersiowej,
- badanie tomograficzne jamy brzusznej i miednicy.
Diagnozę stawia się na podstawie badania mikroskopowego guza uzyskanego po zabiegu operacyjnym. Wyjątkowo można rozpoznać raka na podstawie obecności komórek raka w płynie z jamy opłucnej, otrzewnej i węzłów chłonnych – czytamy na stronie KRN.
Jak dodaje portal, obecnie nie rekomenduje się zorganizowanych programów wczesnej diagnostyki w kierunku tego nowotworu (prewencja wtórna), nawet u pacjentek będących pod kontrolą ze względu na mutację genu BRCA.