Co można zobaczyć, nie widząc niczego? Niewidomy Paweł: moja wyobraźnia nie potrzebuje obrazów
Miał niespełna cztery lata, gdy odłamek szkła wbił mu się w oko. Miesiąc później nie widział już nic.
Dziś Paweł Król mieszka w Krakowie, podróżuje po świecie, przebiegł cztery maratony, ukończył Ironmana (wymagające zawody wytrzymałościowe), trenuje sporty walki i biegle mówi w trzech językach. Na profilu "Cztery Zmysły" z humorem i dystansem pokazuje swoją codzienność - a ta budzi ciekawość, ale i skrępowanie.
Czy niewidomy gasi światło? Po co mu telewizor? Skąd wie, że posprzątał po swoim psie? W krakowskim Centrum Nauki i Zmysłów WOMAI, gdzie pracuje, role się odwracają: w całkowitej ciemności to on prowadzi widzących.
13 listopada obchodzimy Światowy Dzień Osób Niewidomych. Rozmawiamy, jak żyje się w świecie urządzonym dla widzących? I czego sami w nim nie dostrzegamy?
Agata Daniluk: Pana profile w mediach społecznościowych śledzą dziesiątki tysięcy osób. Pan sam obserwuje setki kont. To świat zdjęć i filmów. Co pan właściwie "ogląda" bez wzroku?
Paweł Król: To zależy od tego, co ktoś publikuje. Jeśli w filmie opowiada, co robi, mogę zrozumieć, co się dzieje. Ale gdy są tylko obrazy z podłożoną muzyką, słyszę muzykę i tyle. Tekst odczyta mi program, a zdjęcia, które robię lub dostaję od bliskich, opisują specjalne narzędzia. W nagrywaniu rolek pomaga mi Wojtek, przyjaciel ze studiów. Technologia naprawdę bardzo nam ułatwia życie.
A poza internetem? Co w świecie urządzonym dla widzących sprawia panu największy kłopot?
Każda nowa przestrzeń. Niedawno byłem w Warszawie. Chciałem przejść z dworca do Złotych Tarasów, gdzie miałem czekać na przyjaciela. To jakieś 150 metrów, ale bez pomocy współpasażera nie trafiłbym na miejsce. Odprowadził mnie do restauracji. Tam już bym sobie poradził: kasę znalazłbym po głosach zamawiających, potem stolik. Ale jak pokonać te 150 metrów w nieznanym miejscu? To frustruje, rodzi nawet poczucie niesprawiedliwości. Całe życie pracuję nad samodzielnością.
Problemem są też bankomaty. Z większości nie wypłacę sam pieniędzy, bo nie są udźwiękowione. Kiedyś jako student poprosiłem obcego chłopaka, żeby wziął moją kartę i wypłacił gotówkę. Dziś bym tak nie zrobił.
Jak w takim razie odnajduje się pan na trasie, którą dobrze zna?
Zapamiętuję zakręty, liczbę kroków, ukształtowanie terenu i dźwięki. Kiedy wchodzę do tunelu, słyszę, jak dźwięk odbija się od ścian. Wiem też, gdzie kończy się chodnik. Ale nawet znana trasa bywa kłopotliwa. Przy moim domu dwa tramwaje mogą zatrzymać się równolegle. Jeden słyszę, drugiego już nie. Na szczęście ludzie już mnie tam znają i pytają: "To do piątki pan dzisiaj wsiada?". To bardzo miłe. Z przystanku przy Politechnice przestałem korzystać, tak trudno tam znaleźć autobus.
Po strzelaninie na krakowskim Rynku trudno nie zapytać: gdyby znalazł się pan w tłumie, usłyszał strzały i krzyki, wiedziałby pan, dokąd uciekać?
Nie wiem. Dopóki nie znajdziemy się w takiej sytuacji, nie wiemy, jak zareagujemy. Na pewno bym się wystraszył. Po strzałach i krzykach zorientowałbym się w zagrożeniu, ale nie wiem, gdzie mógłbym się ukryć. Myślę, że gdyby ktoś powiedział: "Chodź, uciekamy", poszedłbym z nim. Ufam ludziom. Nie mam wyjścia. Gdybym się ich bał, jak mógłbym korzystać z ich pomocy?
Mówi pan, że ufa ludziom. Ale czy my, widzący, rzeczywiście wiemy, jak pomagać osobom niewidomym? Czy zdarza się, że najlepsze intencje przynoszą więcej szkody niż pożytku?
Najpierw trzeba zapytać, czy pomoc jest potrzebna i dokąd ktoś chce dotrzeć. Koleżankę ktoś kiedyś przeprowadził i zostawił, nie mówiąc gdzie. Wystarczy kilka razy obrócić osobę niewidomą, żeby straciła orientację. Mnie nie denerwuje, kiedy ktoś proponuje pomoc, której nie potrzebuję. Uśmiecham się i dziękuję. Gorzej, gdy bliscy wyręczają niewidomego we wszystkim. W ten sposób uzależniają go od siebie. Lepiej powiedzieć: "Chodź, pokażę ci, jak to zrobić".
Pan też musiał przekonywać bliskich, żeby pozwolili panu działać samodzielnie?
Poprosiłem mamę, żeby nauczyła mnie gotować. Bała się ostrych noży, gorących garnków. Zapytałem: "Chcesz mieć syna zależnego od ciebie jak duże dziecko czy takiego, który kiedyś zamieszka sam i będzie wsparciem dla żony?". Przekonałem ją
Na początku wszystko robiłem bardzo wolno, potem nabrałem wprawy. Nadal gotuję wolniej od mamy, za to uważniej i bezpieczniej. Widzących czasem gubi pośpiech i nadmierne zaufanie do wzroku. Podobnie uczyłem się chodzić z laską: mama szła obok, tłumaczyła drogę, a ja ją zapamiętywałem.
Ile tej niezależności zawdzięcza pan własnej determinacji, ile ludziom, którzy pana wspierali, a ile możliwościom, do których inni niewidomi mogą nie mieć dostępu?
Dużo zależy od charakteru, rodziny i miejsca zamieszkania. Lekarze powinni od razu powiedzieć osobie tracącej wzrok i bliskim, gdzie zacząć rehabilitację, do kogo zadzwonić. Część to robi, część nie.
W miastach łatwiej o pomoc, na wsi nieraz trzeba daleko dojeżdżać. Znam dziewczynę, która walczy o samodzielność niewidomej siostry, ale w placówce spotyka się z niezrozumieniem. Są renty i inne świadczenia. Sam nie korzystam ze wszystkich. Bywa jednak, że ktoś przyzwyczaja się do życia ze świadczeń i nie podejmuje pracy, czasem rodzina go w tym utwierdza. Ile osób, tyle postaw. Inni po utracie wzroku się załamują i nawet gdy pomoc jest dostępna, nie są gotowi jej przyjąć. Rozumiem, jak ciężko może im być.
W krakowskim Centrum Nauki i Zmysłów WOMAI, gdzie pan pracuje, role się odwracają. Na wystawie "W stronę ciemności" widzący próbują bez wzroku poruszać się po ulicy czy robić zakupy, a pan ich prowadzi. Badania pokazują jednak, że podobne doświadczenia mogą utrwalać przekonanie o bezradności niewidomych. Co pan obserwuje?
To prawda, początkowo większość czuje bezradność i zagubienie. Mówią, że bez przewodnika by sobie nie poradzili. Ale to tylko namiastka naszego życia, raczej doświadczenie kogoś, kto niedawno stracił wzrok i nie przeszedł rehabilitacji.
My znamy wystawę doskonale. Nagle to widzący stają się zależni od nas, nie odwrotnie. Niektórzy są zaskoczeni, nawet nas podziwiają. Tłumaczę, że w codziennym życiu znamy swoje trasy, korzystamy z białej laski czy psa przewodnika. Oni tego doświadczenia nie mają. Chcę pokazać, że choć życie bez wzroku bywa trudniejsze, nadal może być piękne.
Piękne, czyli jakie? Powiedział pan kiedyś, że nie widzi ani światła, ani ciemności.
Cieszę się, że jestem zdrowy, dobrze słyszę i tyle mogę robić. Choć wzroku czasem mi brakuje, zwłaszcza w nieznanych miejscach.
Moja wyobraźnia nie potrzebuje obrazów. Jest zbudowana głównie z dotyku i słuchu
Kiedyś śniło mi się, że leżę na podłodze u rodziców. Przy nogach stał labrador, a na piersi leżał border collie. Jednego głaskałem prawą ręką, drugiego lewą. Czułem duży łeb labradora, jego oklapłe uszy i szorstką sierść na grzbiecie. Drugi pies był mniejszy, kudłaty. Czułem nawet podłogę pod plecami i oba przytulające się do mnie psy.
"Zobaczył" pan kawał świata - niemal całą Europę, Amerykę Południową. Czy zdarzało się, że inni zachwycali się jakimś widokiem, a pan nie czuł w nim niczego wyjątkowego?
Na Majorce wspinaliśmy się w górach, a kilkaset metrów niżej było morze. Przyjaciele zachwycali się widokiem, ale ja morza nie słyszałem. Dla mnie to nie było aż tak spektakularne. Za to w Bretanii zeszliśmy z byłą narzeczoną po skalnych półkach do zatoki. Pokazywała, gdzie stawiać ręce i stopy. Pod stopami czułem mokry po odpływie piasek, miękkie wodorosty, muszelki trzaskały przy każdym kroku. Wokół intensywny zapach morza i wilgotne skalne ściany. To zapamiętałem.
Podobnie labirynt z cyprysów w Grenadzie: wąskie przejścia, komnaty, gęste żywopłoty pod palcami. I ulicę herbaciarni - kroki przechodniów, otwierane drzwi, dobiegającą ze środka muzykę, zapach cynamonu, kardamonu, gałki muszkatołowej i przypraw, których nie umiałem rozpoznać.
A ludzi? Potrafi pan ich sobie wyobrazić na podstawie głosu?
Mogę zgadywać wiek, charakter, temperament. Po pani głosie pomyślałem, że pracowała pani w radiu.
Nie pracowałam. Czyli słuch też potrafi zmylić?
Oczywiście. Po głosie zgaduję, że mężczyzna jest wysoki i masywny, a może być zupełnie inaczej. Dopiero gdy stanę obok i dotknę ramienia, tworzę sobie raczej rzeźbę człowieka niż obraz. Niewidomi więcej słuchają. Znajomy, który stracił wzrok jako dorosły, powiedział mi: "Stary, dopiero teraz naprawdę zacząłem słuchać kobiet". Wcześniej zwracał uwagę głównie na wygląd. Ale my też mamy ideał piękna. Kolega lubi głosy ciepłe, łagodne, wyższe. Ja wolę energiczne. Głos może mnie zaciekawić albo zniechęcić. Liczą się zapach, kształt dłoni, uszu, dotyk włosów. Też oceniamy, tylko inaczej.
Gdyby mógł pan zobaczyć świat przez pięć minut, na co chciałby pan popatrzeć?
Może na niebo. Na rodziców, rodzinę, dziewczynę, psa. Ale ja nie pamiętam, jak to jest widzieć. Jak rozpoznałbym kolory? Skąd wiedziałbym, na co patrzę? Tyle nowych bodźców mogłoby przytłoczyć mój mózg. Mógłbym przez pięć minut widzieć świat i nie rozumieć, co właściwie widzę.
***
Ilu Polaków nie widzi wcale? Według najnowszych danych GUS na koniec 2025 roku 170,5 tys. osób miało orzeczenie o niepełnosprawności z powodu chorób narządu wzroku, ale statystyki nie rozróżniają osób niewidomych i słabowidzących. Polski Związek Niewidomych zrzesza blisko 27 tys. osób z umiarkowanym lub znacznym stopniem niepełnosprawności wzroku.
O liczbę osób całkowicie niewidomych zapytaliśmy również Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych (PFRON). W odpowiedzi dla tvn24.pl fundusz potwierdził, że takich ogólnopolskich danych nie ma.