W piątek po godz. 11 Norweski Komitet Noblowski ogłosił laureatkę tegorocznej Pokojowej Nagrody Nobla. Została nią południowoafrykańska prawniczka Navanethem "Navi" Pillay "za jej wysiłki na rzecz promowania pokoju i prawa międzynarodowego".
"Pokojowa Nagroda Nobla za rok 2026 zostaje przyznana osobie, która z niezwykłą odwagą i prawością torowała drogę do bardziej kompleksowego światowego porządku prawnego. Tegoroczna laureatka odegrała kluczową rolę w zapewnieniu ścigania zbrodni wojennych, zbrodni przeciwko ludzkości oraz ludobójstwa" - pisze Komitet Noblowski. "Navi Pillay jest jedną z wybitnych obrończyń zasad prawa międzynarodowego naszych czasów. Jej znakomita kariera przypomina nam o konieczności wspierania, wzmacniania i rozszerzania zasięgu globalnych rządów prawa. Zaangażowanie Navi Pillay na rzecz sprawiedliwości i godności ludzkiej stanowi źródło nadziei i inspiracji dla wszystkich, którzy dążą do budowania bardziej pokojowego świata" - czytamy.
Jak poinformował ogłaszający nagrodę Jorgen Watne Frydnes, przewodniczący Norweskiego Komitetu Noblowskiego, komitetowi nie udało się jeszcze skontaktować telefonicznie z laureatką. - Mam więc wiadomość dla pani Pillay. Jeśli widzi pani numer międzynarodowy, proszę odebrać - mówił.
Kim jest Navi Pillay
Urodzona w 1941 roku w rodzinie pochodzenia indyjskiego (tamilskiego) w czasach apartheidu w Durbanie (Republika Południowej Afryki) Navi Pillay "została prawniczką i pionierką w dziedzinie prawa, podejmując walkę z głęboko zakorzenioną dyskryminacją strukturalną, segregacją i wykluczeniem. Nicią łączącą jej wczesną działalność - polegającą na obronie Nelsona Mandeli i innych osób sprzeciwiających się apartheidowi - z późniejszą pracą w charakterze sędzi w kluczowych międzynarodowych procesach naszych czasów, jest właśnie ta niezmienna postawa" - podkreśla Norwski Komitet Noblowski.
Pillay w 1967 roku była pierwszą kobietą, która otworzyła kancelarię adwokacką w swojej rodzinnej prowincji Natal. W ciągu kolejnych kilku lat pełniła funkcję obrończyni działaczy antyapartheidowych. Pracowała również jako wykładowczyni na Uniwersytecie KwaZulu-Natal, a później została mianowana wiceprzewodniczącą Rady Uniwersytetu Durban-Westville. W 1995 roku została mianowana sędzią tymczasowym Sądu Najwyższego RPA i w tym samym roku została wybrana na sędzię Międzynarodowego Trybunału Karnego ds. Zbrodni w Rwandzie, gdzie pełniła funkcję przez łącznie osiem lat, z czego ostatnie cztery (1999–2003) jako przewodnicząca. Wówczas odegrała kluczową rolę w tworzeniu przełomowego orzecznictwa trybunału w sprawach dotyczących gwałtu jako ludobójstwa, a także w kwestiach wolności słowa i propagandy nienawiści.
W 2003 roku została mianowana sędzią Międzynarodowego Trybunału Karnego w Hadze, gdzie zasiadała w Izbie Apelacyjnej do sierpnia 2008 roku. Również w 2008 roku Pillay została Wysokim Komisarzem Narodów Zjednoczonych ds. Praw Człowieka i na tym stanowisku pozostała do 2014 roku.
Pillay "jest uosobieniem idei"
Jak mówił Maciej Tomaszewski, autor "Podcastu o zagranicy" w TVN24+, sama Navi Pillay nie była wymieniana jako jedna z faworytek, wymieniano jednak Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości lub Międzynarodowy Trybunał Karny, czyli międzynarodowe instytucje, które mają być odpowiedzialne za utrzymanie sprawiedliwości i pokoju na świecie.
- Z uzasadnienia nagrody jasno wynika, że oczywiście nagroda jest dla niej, za jej wysiłek, natomiast jestem przekonany, że dla Komitetu Noblowskiego jest ona uosobieniem idei, która została nagrodzona. Czyli idei międzynarodowych instytucji, które mają stać na straży pokoju, sprawiedliwości i dobrobytu. Idei, która w dzisiejszych czasach jest zagrożona - podkreślił. - To też zwrócenie uwagi na to, że nie wszystkie kraje w takim samym stopniu uczestniczą w tym systemie sprawiedliwości. Od krajów, które są większe, oczekuje się więcej i to one powinny być bardziej odpowiedzialne niż mniejsze kraje. A tymczasem w systemie stworzonym rzez MTK mocarstw nie ma - nie ma tam Stanów Zjednoczonych, Rosji, Chin. Prawo międzynarodowe często pozostaje bezzębne, często pozostaje na papierze i to czasem z winy tych, którzy powinni stać na straży tego prawa - ocenił Tomaszewski.
Pokojowa Nagroda Nobla - jak wybierany jest laureat?
Laureata Pokojowej Nagrody Nobla wybiera pięcioosobowy Norweski Komitet Noblowski spośród wszystkich prawidłowo zgłoszonych kandydatów. Do nagrody zgłoszono 287 kandydatur: 208 osób i 79 organizacji. Zgodnie z testamentem Alfreda Nobla ich nazwiska i nazwy pozostaną tajemnicą przez 50 lat. Przed upływem tego czasu Komitet nie potwierdza kto został nominowany, więc wszystkie medialne doniesienia na ich temat są wyłącznie spekulacjami.
Komitet Noblowski składa się z pięciu osób powoływanych przez norweski parlament na sześcioletnią kadencję z możliwością ponownego wyboru na kolejną. Skład Komitetu powinien w jak największym stopniu odzwierciedlać układ sił w norweskim parlamencie.
Laureatka Pokojowego Nobla w 2025 roku
W 2025 roku laureatką pokojowego Nobla została liderka wenezuelskiej opozycji Maria Corina Machado za "niestrudzoną pracę na rzecz praw demokratycznych narodu wenezuelskiego i za jej walkę o sprawiedliwe i pokojowe przejście od dyktatury do demokracji". W grudniu nagrodę odebrała za nią jej córka.
W styczniu Machado oddała swój medal noblowski Donaldowi Trumpowi. Jak zauważa Reuters od czasu powrotu do Białego Domu w zeszłym roku Trump wielokrotnie powtarzał, że zasługuje na to wyróżnienie. Również w ostatnią środę stwierdził, że to on powinien otrzymać Pokojową Nagrodę Nobla, choć - jak zauważa agencja - wyraził wątpliwości co do swoich szans. - Nie wiem, jaka będzie ich decyzja - powiedział Trump odnosząc się do Norweskiego Komitetu Noblowskiego. - Mają opinię takich, którzy raczej nie przyznają jej takim ludziom jak ja.
Jak pisał Reuters wśród faworytów do tegorocznej nagrody wymieniało się papieża Leona, Międzynarodowy Trybunał Karny oraz specjalnego sprawozdawcę ONZ ds. okupowanych terytoriów palestyńskich.
Najmłodszą osobą, jaka kiedykolwiek dostała pokojowego Nobla była Malala Yousafzai. Gdy w 2014 roku została ogłoszona laureatką miała tylko 17 lat. Najstarszym noblistą był zaś Joseph Rotblat, który pokojowego Nobla otrzymał w 1995 roku, w wieku 86 lat. Jedynym Polakiem, którzy otrzymał Pokojową Nagrodę Nobla był Lech Wałęsa w 1983 roku.
Nagrody Nobla 2026
W czwartek przyznano Nagrodę Nobla w dziedzinie literatury. Otrzymała ją kanadyjska poetka Anne Carson "za odważną i nowatorską twórczość, która w pełnym inwencji dialogu z tradycją klasyczną stworzyła nowe formy dla literatury współczesnej". W ubiegłym roku Carson odwiedziła Polskę. W Pałacu Krasińskich odebrała Międzynarodową Nagrodę Literacką im. Zbigniewa Herberta.
W środę Królewska Szwedzka Akademia Nauk przyznała Nagrodę Nobla w dziedzinie chemii prof. Henriemu Kaganowi z Uniwersytetu Paris-Sud i prof. Kenso Soai z Uniwersytetu Nauk w Tokio za "odkrycie efektów nieliniowych i autokatalizy w asymetrycznej syntezie organicznej".
We wtorek laureatem Nagrody Nobla w dziedzinie fizyki został Francis Halzen z University of Wisconsin-Madison w USA "za kluczowy wkład w powstanie detektora IceCube Neutrino Observatory oraz odkrycie wysokoenergetycznych neutrin pochodzenia astrofizycznego".
W poniedziałek szwedzki Instytut Karolinska ogłosił laureatów Nagrody Nobla w dziedzinie medycyny. Otrzymali ją Karl Deisseroth, Peter Hegemann i Georg Nagel za odkrycia dotyczące kanałów jonowych bramkowanych światłem i optogenetyki.
W następny poniedziałek 12 października ogłoszona zostanie Nagroda Banku Szwecji im. Alfreda Nobla w dziedzinie nauk ekonomicznych.
Od tego roku laureat każdej z sześciu kategorii noblowskich otrzymuje po 12 milionów koron szwedzkich (około 4,6 miliona złotych).
Redagował AM