Zbrodnia połaniecka - sprawa dotycząca potrójnego morderstwa w okolicach Połańca (obecnie powiat staszowski w Świętokrzyskiem) - wstrząsnęła Polską w 1976 roku. To jedna z najbrutalniejszych zbrodni czasów PRL-u. Wielokrotnie była tematem książek, spektakli czy filmu.
Do wydarzeń sprzed 50 lat wrócił Jan Holoubek w serialu "Wśród nocnej ciszy". Autorem scenariusza oraz reżyserem jednego z odcinków jest Maciej Kowalewski, który zainspirował się książką reporterską Wiesława Łuki "Nie oświadczam się" z 1981 roku. W piątek w serwisie HBO Max (serwis należy do Skydance, właściciela między innymi tvn24.pl) pojawił się pierwszy z sześciu odcinków serialu.
Jan Holoubek: chciałem oddać hołd ofiarom tej zbrodni oraz ich matce
Jan Holoubek w rozmowie z tvn24.pl powiedział, że serialem chciał opowiedzieć dużo rzeczy. - Jedną z tych, które wydają mi się najbardziej aktualne jest to, że cały czas dajemy się nabrać złym liderom, dajemy się uwieść złym, niecnym ideom. W serialu opowiadamy o tym w odniesieniu do małej społeczności, ale to również dotyczy tej szerszej - krajowej - perspektywy. W tym kontekście mechanizm uwodzenia ludzi złem pozostaje taki sam i nadal jest bardzo aktualny - przekonywał reżyser.
Holoubek wyznał, że przed lekturą scenariusza niewiele wiedział o sprawie połanieckiej. - Dopiero po przeczytaniu scenariusza dotarła do mnie skala tej opowieści oraz jej złożoność - dodał.
- Scenariusz otrzymałem mniej więcej dziesięć miesięcy przed wejściem na plan. Gdy zobaczyłem tekst, od razu widziałem, że jest bardzo dopracowany, że powstawał wiele lat. Był niezwykle przemyślany, interesujący i wciągający. Mimo wszystkich okropności, o których opowiada, wydał mi się piękny. Niemal natychmiast zdecydowałem, że chcę go zrealizować i od tego momentu sprawy potoczyły się bardzo szybko - wyjaśnił reżyser. Wyznał, że przy lekturze tekstu Kowalewskiego towarzyszyły mu emocje, jakich najprawdopodobniej doświadczą widzowie po obejrzeniu serialu.
Zrobiłem tę historię w poczuciu konieczności oddania hołdu ofiarom tej zbrodni oraz ich matce, która nigdy nie poddała się w walce o sprawiedliwość i prawdę. Dla mnie jest to opowieść o tym, do czego prowadzi słuchanie złych liderów - ludzi, którzy potrafią omamić innych i wykorzystać to do złych celów. W szerszym kontekście społecznym jest to szalenie aktualne.Jan Holoubek
Zdaniem twórcy "Wśród nocnej ciszy", serial ma wymiar przypowieści. -To, co uwiodło mnie w tym scenariuszu, to to, że nie jest to tylko historia pewnej zbrodni, ale jest w tej opowieści zaklęty cały świat końca lat 70 w Polsce. Jest to opowieść o przyrodzie, zespoleniu cyklu przyrody, ludzi i zwierząt - tłumaczył.
- Bardzo rzadko o tym mówię, ale wyczułem w tym tekście obecność Boga. Co prawda, jest to Bóg, który w nic nie ingeruje, przygląda się wszystkiemu z wysokości swojego piedestału. Po raz pierwszy przy pracy nad jakimś swoim projektem poczułem sferę sacrum - wyznał filmowiec.
Simlat: serial pokazuje jak mała pierdoła może być zarzewiem niebywałych cierpień
Chociaż w "Wśród nocnej ciszy" mamy do czynienia z bohaterem zbiorowym - mieszkańcami Zrębina - to na pierwszy plan wysuwają się trzy główne postaci: Lecha Wojdy (Łukasz Simlat), matki ofiar Zdzisławy Kalety (Magdalena Biegańska) oraz śledczego Henryka Maczka (Jędrzej Hycnar).
Łukasz Simlat w rozmowie z tvn24.pl wyznał, że przed otrzymaniem scenariusza bardzo dużo wiedział o sprawie połanieckiej. Kilka lat temu brał udział w pracach nad powstaniem filmu o tej historii. Chociaż powstało kilka scen na potrzeby zdobycia finansowania, projekt nigdy nie doszedł do skutku. - Zbrodnia połaniecka wróciła do mnie w postaci serialu. Różnica polega na tym, że w tamtym pomyśle miałem być tym, który szuka sprawiedliwości. Janek widział mnie po tej mrocznej stronie - opowiedział aktor.
Simlat stworzył w serialu wielowymiarowy, nieoczywisty portret bestii. Jak to się robi? - Trzeba przede wszystkim zmierzyć się z pytaniami: czy chce się to robić i czy mamy w sobie tyle siły, żeby to zrobić? Trzeba znaleźć w sobie pokłady dystansu, żeby nie zwariować, bo otaczamy się mrokiem przez kilkanaście dni zdjęciowych. A trudno przejść obok takiej roli, bo rozpiętość czasu ekranowego daje dużo możliwości - odpowiedział Simlat.
- Pojawia się też pytanie o to, jak taką postać zagrać, żeby nadać jej wiarygodności. Mamy do czynienia z człowiekiem, który urodził się na wsi przed II wojną światową. To pięćdziesięciolatek związany całe życie z wsią. Takich ludzi już nie mijamy na ulicy, ponieważ to pokolenie już wymiera. Musiałem sięgnąć do swoich wspomnień z dzieciństwa, do dziadka i jego braci. Miałem zapisane wspomnienia o pewnego rodzaju zaśpiewie, rodzaju bycia i spojrzenia na rzeczywistość. Wiedziałem, że będzie to część tworzonej przeze mnie postaci. Natomiast mój dziadek był zupełnie innym facetem: empatycznym, bardzo dobrym, wrażliwym na mnóstwo rzeczy, przyrodę i zwierzęta. Poczułem, że jeśli uda mi się sięgnąć po taki sposób bycia, to z planu zejdę z poczuciem satysfakcji - tłumaczył.
Aktor zauważył, że jego postać zdaje sobie sprawę z tego, że jest na samym szczycie lokalnej hierarchii, a społeczność jest od niego pod wieloma względami uzależniona.
- Jako jedyny ma traktor. Zatem jako społecznik - a tak sam się nazywał - dysponuje narzędziem, którym jest w stanie pomóc innym. Wiedział również, że ma nieco szersze horyzonty, bo jako ławnik sądowy wyjeżdżał poza tę społeczność. To wszystko dawało mu przekonanie, że mógł stawiać się w pozycji zawiadowcy, a jednocześnie tworzyło to toksyczny klincz dla mieszkańców tej wsi. Mówimy o ludziach urodzonych przed wojną, straumatyzowanych, często bez dostępu do powszechnej edukacji. Mówimy o ludziach, których życia związane były z trzema największymi uzależnieniami: hierarchia, alkohol i ksiądz. To miało bardzo poważne konsekwencje - przekonywał rozmówca tvn24.pl.
Ze zbrodni połanieckiej możemy dowiedzieć się więcej na temat granic moralności. Po obejrzeniu serialu można się zastanowić nad własnymi granicami. Można też dostrzec, jak silna bywa ludzka determinacja, żeby odkryć najprawdziwszą z prawd. Wydaje mi się również, że serial jasno pokazuje, jak mała pierdoła może być zarzewiem niebywałych cierpień.Łukasz Simlat
Magdalena Biegańska: dotarło do mnie to, jak doszło do II wojny światowej
Magdalena Biegańska, która do głębi porusza w roli Zdzisławy Kaletowej, od razu po przeczytaniu scenariusza wiedziała, że chce się podjąć tej roli. - Czułam, że muszę to zrobić, chociaż sama nie wiem dlaczego - wyznała w rozmowie z tvn24.pl.
Aktorkę zapytaliśmy, jak przygotowywała się do tej roli. - To był bardzo intymny proces, w trakcie którego zadziało się we mnie bardzo dużo różnych rzeczy. Mam tu na myśli siebie jako aktorkę, ale również jako kobietę, człowieka. Ale nie umiem tego ubrać w słowa - zdradziła Biegańska.
Dla Biegańskiej bardzo ważna okazała się współpraca z Maciejem Kowalewskim i Janem Holoubkiem, którzy są dla niej "wspaniałymi ludźmi, zawodowcami, twórcami". - Po raz pierwszy poczułam, że mam w sobie odwagę, aby mówić o tym, czego mi brakuje, co mogłabym zmienić. To była wspaniała współpraca, bo mogliśmy o tej postaci rozmawiać i w pewnym momencie dochodziliśmy wspólnie do tego, jak ona wygląda - wyjaśniła.
Biegańska zabierze ze sobą z serialu coś, o czym już wcześniej wiedziała, a co serial jej przypomniał. - Są rzeczy, o których zdajemy sobie sprawę, a o których po drodze zapominamy. Jest to na przykład świadomość, że najważniejsza jest miłość. To mnie bardzo wzrusza, że miłość potrafi dać ogromną siłę i dla niej warto w ogóle zrobić wszystko. Zabiorę ze sobą to, że jeśli prowadzi nas miłość, to jesteśmy na dobrej drodze - wyznała poruszona aktorka.
- Zabiorę ze sobą również to, że o prawdę i sprawiedliwość warto walczyć wszelkim kosztem. W przypadku Zdzisławy, to właśnie miłość napędzała ją do tego, aby o prawdę tak mocno walczyć - podkreśliła.
Historia Zdzisławy jest bardzo współczesna i uniwersalna. To niestety może zdarzyć się zawsze i wszędzie. Oczywiście nigdy nie zrozumiem tego, jak taka zbrodnia jest możliwa. Po przeczytaniu scenariusza dotarło do mnie to, jak doszło do II wojny światowej. Tłumy poszły za wariatem w przekonaniu, że robią dobrze. W serialu mamy do czynienia z mikroskalą podobnych mechanizmów. Ludzie być może kierowali się strachem, chociaż sama nie wiem dlaczego. Dlatego warto cały czas zadawać sobie pytania o własną motywację, warto wracać do swojego człowieczeństwa. W środku wszyscy jesteśmy tacy sami, a później dokonujemy różnych wyborów.Magdalena Biegańska
Jędrzej Hycnar: cieszę się, że mogłem opowiedzieć historię śledczego i to, co było dla niego ważne
Pochodzący z Tarnowa Jędrzej Hycnar niewiele wiedział o sprawie połanieckiej przed lekturą scenariusza. Podczas jednej z podróży między Tarnowem a Warszawą - jak zdradził w rozmowie z tvn24.pl - postanowił zboczyć z trasy i zatrzymać się w rejonie, gdzie doszło do zbrodni. Jak mówił, postanowił zrobić "własne śledztwo" i poznać tamte okolice.
Hycnar wcielił się w postać śledczego Henryka Maczka, której pierwowzorem jest śledczy Henryk Buczek. Aktor wyznał, że miał okazję poznać Buczka. - Pół roku przed rozpoczęciem zdjęć pojechaliśmy do niego. Zaczął od tego, że powiedział: "najważniejsze jest to, że teraz jestem starszym panem, ale wtedy byłem pistolet". Wtedy zaświeciły mu się oczy. Miałem poczucie, że był przekonany co do tego, co musiało się w noc wigilijną wydarzyć [że doszło do zbrodni - red.], że musi wziąć na siebie odpowiedzialność doprowadzenia procesu do końca - zrelacjonował Hycnar.
Zdaniem aktora, Mroczek był osobą, która przebiła mur zmowy milczenia. Hycnar wyznał, że z szacunkiem patrzy na to, w jaki sposób udało się w serialu odtworzyć to, na co z umówił się z Buczkiem. - Ogromnie się cieszę, że mogłem opowiedzieć jego historię i to, co było dla niego tak ważne - dodał.
- Mam wrażenie, że udało się nam w bardzo rzetelny i wierny sposób oddać to, co się wydarzyło w 1976 roku w tej małej wsi - zwrócił uwagę aktor.
Według Hycnara, w serialu pozostaje aktualne to, że są jednostki, które chcą stawiać się ponad innych ludzi. - To dzieje się od zawsze i możemy znaleźć to we współczesnym świecie - dodał. - Jeśli chodzi o samą postać Maczka, myślę, że jest to opowieść o tym, jak ciężka jest walka o prawdę. Niestety, to również historia o tym, że nie zawsze da się zło pokonać jedynie dobrem - stwierdził aktor.