Takie założenie przyjęto przy tworzeniu EnviAgri – cyfrowego systemu wspomagającego zarządzanie gospodarstwem rolnym (www.enviagri.pl). Rozwiązanie integruje dane produkcyjne, środowiskowe, glebowe i meteorologiczne z zestawem algorytmów służących do ilościowej oceny oddziaływania produkcji rolnej na środowisko oraz analizy jej wybranych efektów ekonomicznych. Wyniki obliczeń są następnie interpretowane i przedstawiane użytkownikowi w formie umożliwiającej ocenę aktualnej sytuacji oraz identyfikację obszarów wymagających poprawy.
1. Cyfrowa diagnoza gospodarstwa jako podstawa zarządzania
EnviAgri przekształca dane gospodarstwa w informacje wspierające podejmowanie decyzji. Łączy ocenę produkcji roślinnej i zwierzęcej, nawożenia oraz gospodarowania materią organiczną, umożliwiając analizę ich wpływu na środowisko i ekonomikę produkcji. Wyniki odnoszone są do wartości referencyjnych lub klas oceny, dzięki czemu użytkownik otrzymuje nie tylko wartość wskaźnika, lecz także jego interpretację. Analizy mogą być prowadzone zarówno dla pojedynczych pól, jak i całego gospodarstwa.
2. Integracja informacji o produkcji, glebie i pogodzie
EnviAgri wykorzystuje dane wprowadzane przez użytkownika oraz informacje przestrzenne z modułu METEO–GLEBA. Pierwsze opisują produkcję roślinną i zwierzęcą, m.in. uprawy, nawożenie, parametry gleby i strukturę produkcji zwierzęcej. METEO–GLEBA dostarcza informacji o glebie, podatności na suszę i erozję oraz aktualnych i prognozowanych warunkach meteorologicznych. Dane te umożliwiają m.in. wyznaczanie klimatycznego bilansu wodnego i ocenę zagrożenia suszą na trzy kolejne dni. Wszystkie informacje są integrowane i przekazywane do algorytmów EnviAgri.
3. Wielokryterialna ocena oddziaływania gospodarstwa
Część analityczna EnviAgri obejmuje osiem algorytmów B1–B8, dotyczących gospodarki składnikami nawozowymi, ich strat do środowiska, emisji, materii organicznej gleby, suszy oraz ekonomiki produkcji.
B1 określa bilans azotu i fosforu metodą „u bramy gospodarstwa”, porównując dopływ składników z ich odpływem w produktach rolnych. Pozwala ocenić efektywność gospodarowania składnikami i ryzyko związane z ich nadwyżką.
B2 szacuje wymywanie azotanów w głąb profilu glebowego, natomiast B3 ocenia ryzyko strat fosforu w wyniku erozji wodnej i spływu powierzchniowego. Oba algorytmy uwzględniają sposób gospodarowania oraz lokalne warunki środowiskowe.
B4 służy do szacowania emisji amoniaku, a B5 – emisji gazów cieplarnianych, umożliwiając określenie głównych źródeł emisji związanych z produkcją rolną.
B6 określa bilans glebowej materii organicznej na podstawie m.in. struktury upraw i dopływu materiałów organicznych, wspierając ocenę praktyk istotnych dla utrzymania żyzności gleby.
B7 wykorzystuje dane glebowe i meteorologiczne do prognozowania zagrożenia suszą rolniczą dla określonych upraw w perspektywie trzech dni.
B8 obejmuje analizę ekonomiczną produkcji roślinnej i zwierzęcej, w tym obliczanie nadwyżki bezpośredniej, pozwalając zestawić ocenę środowiskową z ekonomicznymi efektami produkcji.
4. Interpretacja rezultatów i identyfikacja obszarów wymagających poprawy
EnviAgri przekształca wyniki obliczeń w praktyczną informację, odnosząc je do wartości referencyjnych lub klas oceny. Pozwala to identyfikować „miejsca wrażliwe”, takie jak nadmierne nadwyżki składników nawozowych, ryzyko wymywania azotanów i strat fosforu, wysokie emisje, niekorzystny bilans materii organicznej czy zagrożenie suszą. System umożliwia również generowanie i archiwizowanie raportów, co pozwala śledzić zmiany zachodzące w gospodarstwie i oceniać efekty podejmowanych działań.
5. Od oceny pojedynczego pola do bilansu gospodarstwa
EnviAgri umożliwia prowadzenie analiz zarówno dla pojedynczego pola, jak i całego gospodarstwa. Na poziomie pola uwzględnia właściwości gleby, rodzaj uprawy, zabiegi agrotechniczne oraz warunki meteorologiczne, pozwalając ocenić m.in. zagrożenie wymywaniem azotanów, stratami fosforu, erozją i suszą. W skali gospodarstwa analizowane są przepływy azotu i fosforu, emisje, bilans materii organicznej oraz efekty ekonomiczne. Połączenie obu skal umożliwia przejście od lokalnej diagnozy do kompleksowej oceny funkcjonowania gospodarstwa.
6. Sprawdzenie systemu z wykorzystaniem danych z gospodarstw
EnviAgri jest sprawdzany w rzeczywistych warunkach produkcyjnych z wykorzystaniem danych z 50 gospodarstw i 150 pól w województwie pomorskim. Obejmują one właściwości fizykochemiczne gleb oraz dane dotyczące produkcji roślinnej i zwierzęcej.
Pozwala to zweryfikować działanie algorytmów w zróżnicowanych warunkach, zakres wymaganych danych wejściowych oraz sposób prezentacji i praktyczną przydatność wyników dla użytkowników.
7. EnviAgri jako narzędzie wspierające transformację gospodarstwa
Najważniejszą funkcją EnviAgri jest połączenie diagnozy z możliwością wykorzystania jej wyników w zarządzaniu gospodarstwem. Aplikacja tworzy wspólne środowisko analityczne dla zagadnień, które są ze sobą powiązane, lecz często rozpatruje się je niezależnie: nawożenia, strat azotu i fosforu, emisji do atmosfery, materii organicznej gleby, warunków wodnych oraz ekonomiki produkcji. Takie podejście umożliwia bardziej kompleksową ocenę skutków podejmowanych działań. Zmiana praktyki rolniczej może bowiem jednocześnie wpływać na wykorzystanie składników nawozowych, ryzyko ich strat, wielkość emisji oraz wynik ekonomiczny. Zintegrowany system pozwala te zależności uporządkować i przedstawić użytkownikowi w formie wspierającej świadomy wybór sposobu postępowania.
EnviAgri może być wykorzystywany przez rolników do samooceny gospodarstwa, a przez doradców jako narzędzie wspierające analizę sytuacji produkcyjnej i środowiskowej. Istotnym elementem jest możliwość korzystania z wybranych modułów zależnie od problemu, który użytkownik chce przeanalizować. Modułowa konstrukcja pozwala również na dalszy rozwój systemu i rozszerzanie zakresu oferowanych usług. W szerszej perspektywie rozwiązanie wspiera wdrażanie zasad zrównoważonego rolnictwa poprzez dostarczenie mierzalnych informacji o oddziaływaniu produkcji na środowisko. Może sprzyjać bardziej racjonalnemu wykorzystaniu nawozów, ograniczaniu strat składników biogennych, ochronie gleby i wód, redukcji emisji oraz lepszemu przygotowaniu gospodarstw na występowanie niekorzystnych warunków pogodowych. Poszczególne produkty (B1-B6 i B8) są udostępniane od października 2026 r., natomiast pełny, zintegrowany system EnviAgri z B7 (moduł suszy) zostanie udostępniony w grudniu 2026 r.
EnviAgri (www.enviagri.pl) nie zastępuje decyzji rolnika lub doradcy, lecz dostarcza podstaw do jej podjęcia. Łączy dane pochodzące z gospodarstwa i jego otoczenia z metodami obliczeniowymi, a uzyskane rezultaty przekształca w ocenę i praktyczną informację. W ten sposób cyfrowe narzędzie staje się elementem procesu zarządzania: od danych i diagnozy, poprzez ocenę, aż do wyboru działań ograniczających presję środowiskową przy zachowaniu produkcyjnej i ekonomicznej funkcji gospodarstwa.
Autor: prof. dr hab. Lidia Dzierzbicka-Głowacka Kierownik projektu EnviAgri (www.enviagri.pl) Instytut Oceanologii Polskiej Akademii Nauk
Projekt finansowany przez Narodowe Centrum Badań i Rozwoju w ramach programu strategicznego Gospostrateg IX (GOSPOSTRATEG9/000T/22/P).
Redaktor Danuta Klimek