Jak porównywać kraje o różnej strukturze wieku? W których krajach Europy i Azji pali się najwięcej i jak na ich tle wypada Polska?
Porównanie wymaga danych zebranych jedną metodą dla wszystkich państw, a takie oszacowania publikuje Światowa Organizacja Zdrowia (WHO). Organizacja podaje odsetek osób w wieku 15 lat i więcej, które aktualnie używają tytoniu, codziennie lub okazjonalnie.
Kluczowy zabieg nosi nazwę standaryzacji według wieku. Kraje z większym udziałem osób starszych lub młodszych miałyby bez niej zniekształcony wynik, dlatego WHO przelicza dane na wspólną strukturę wieku. Dla Polski wartość standaryzowana za 2024 rok wynosi 21,7 proc., a surowa 21,2 proc. Pierwsza służy do porównań międzynarodowych, druga do szacowania liczby użytkowników tytoniu w kraju.
WHO zalicza Turcję do Regionu Europejskiego, mimo że kraj ten leży na dwóch kontynentach. Z tego powodu w porównaniach Turcja figuruje wśród państw europejskich.
Gdzie w Europie tytoniu używa się najczęściej?
Najwyższe odsetki w Europie odnotowuje się na Bałkanach i w części Europy Środkowej. Ponad 30 proc. ludności w wieku 15 lat i więcej używa tytoniu w:
- Serbii, gdzie wskaźnik wynosi 39,7 proc.,
- Bułgarii z wynikiem 38,7 proc.,
- Chorwacji z wynikiem 34,4 proc.,
- Francji z wynikiem 33,6 proc.,
- Litwie z wynikiem 31,4 proc.,
- Turcji z wynikiem 31,1 proc.,
- Węgrzech z wynikiem 30,8 proc.,
- Grecji z wynikiem 30,2 proc.
Serbia wyróżnia się nie tylko poziomem, lecz także proporcjami. Tytoniu używa tam 40,2 proc. kobiet i 39,2 proc. mężczyzn, co jest wyjątkiem w zestawieniu. Zbliżone wartości dla obu płci mają także Austria (24,0 proc. i 23,5 proc.) oraz Hiszpania (28,9 proc. i 26,2 proc.).
Na drugim biegunie znajduje się Turcja, gdzie wskaźnik dla mężczyzn (41,9 proc.) przekracza wynik kobiet (20,2 proc.) ponad dwukrotnie.
Które kraje europejskie mają najniższe wskaźniki?
Najniższe odsetki występują na północnym zachodzie kontynentu. W Islandii tytoniu używa 9,2 proc. osób w wieku 15 lat i więcej, w Wielkiej Brytanii 12,8 proc., a w Norwegii 12,9 proc.. Kolejne miejsca zajmują Dania z wynikiem 15,7 proc. i Irlandia z wynikiem 18,2 proc..
Szwecja osiąga 20,3 proc., jednak jej wynik wymaga komentarza. Znaczna część szwedzkich użytkowników tytoniu stosuje snus, czyli tytoń bezdymny, który WHO wlicza do wskaźnika. Według szwedzkiej Agencji Zdrowia Publicznego w 2024 roku papierosy paliło codziennie zaledwie 5,4 proc. osób w wieku 16-84 lat.
Azja: wysoki wynik ogólny i ogromna przewaga mężczyzn
W porównywanych krajach azjatyckich odsetek użytkowników tytoniu mieści się w przedziale od 17,5 proc. do 31,0 proc. Za tymi wartościami kryje się jednak zupełnie inny wzorzec niż w Europie.
W Wietnamie, Tajlandii i Chinach odsetek kobiet używających tytoniu nie przekracza 1,5 proc. Najwyższy wynik wśród kobiet w tej grupie mają Indie (9,7 proc.), gdzie znaczna część użytkowników stosuje tytoń bezdymny. Japonia jest jedynym krajem w zestawieniu, w którym wskaźnik dla mężczyzn nie przekracza 30 proc.
Jak na tym tle wypada Polska?
Polska z wynikiem 21,7 proc. zajmuje miejsce w środku europejskiej tabeli. Tuż powyżej plasują się Niemcy (22,0 proc.) i Włochy (22,4 proc.), a tuż poniżej Finlandia (21,4 proc.) i Holandia (20,5 proc.). Polski wynik jest niższy od średniej Regionu Europejskiego WHO, ale wyższy od średniej światowej.
Ogólny wynik ukrywa odmienną pozycję obu płci, co dobrze widać w zestawieniu ze średnimi.
Polscy mężczyźni używają tytoniu rzadziej niż przeciętny mężczyzna w Europie i na świecie. Polki wypadają odwrotnie. Ich wynik przewyższa średnią europejską, a od średniej światowej jest niemal trzykrotnie wyższy. W porównaniu z Indonezją odsetek Polek używających tytoniu jest blisko siedmiokrotnie wyższy.
Region Europejski WHO ma najwyższy odsetek kobiet używających tytoniu spośród wszystkich regionów świata. Polska wpisuje się więc w europejski wzorzec, w którym różnica między płciami jest znacznie mniejsza niż w Azji.
Czy e-papierosy mieszczą się w tych porównaniach?
Główny wskaźnik WHO obejmuje papierosy oraz tytoń podgrzewany i bezdymny, ale pomija e-papierosy, ponieważ nie zawierają one tytoniu. Z tego powodu wysoki wynik Szwecji czy Indii odzwierciedla popularność snusu i tytoniu do żucia, a nie papierosów. Używanie e-papierosów WHO szacuje osobno, a w Regionie Europejskim korzysta z nich 4,6 proc. dorosłych.
Rola wyrobów nikotynowych bez spalania pozostaje przedmiotem badań. Autorzy przeglądu Cochrane o tytule “Can electronic cigarettes help people stop smoking, and do they have any unwanted effects when used for this purpose?” oceniają dowody jako wysokiej pewności. Wynika z nich, że rzucenie palenia na co najmniej sześć miesięcy udaje się około 10 na 100 osób stosujących e-papierosy z nikotyną i sześć na 100 osób stosujących nikotynową terapię zastępczą.
O tym, czym emisja z wyrobów bez spalania różni się od dymu papierosowego, informuje przegląd opublikowany w 2026 roku w czasopiśmie Toxicology Reports, dostępny tutaj. Jego autorzy porównali substancje uwalniane w aerozolu z podgrzewaczy tytoniu z tymi, które zawiera dym tradycyjnych papierosów.
Wcześniej, w 2019 roku, zespół Aarona Drovandiego opublikował przegląd systematyczny z metaanalizą, dostępny tutaj, obejmujący 10 badań randomizowanych z udziałem 1766 osób. U użytkowników podgrzewaczy tytoniu wszystkie 12 ocenianych biomarkerów narażenia było istotnie niższych niż u palaczy papierosów, ale cztery z nich pozostawały wyższe niż u osób, które rzuciły palenie.
Autorzy zaznaczyli, że wyniki wymagają niezależnego potwierdzenia, bo część prac powstała z udziałem przemysłu tytoniowego. Żaden z tych produktów nie jest wolny od ryzyka i nie powinien trafiać do osób niepalących.
Jak zmieniała się pozycja Polski w ciągu ostatnich lat?
Według WHO odsetek użytkowników tytoniu wśród polskich mężczyzn w wieku 15 lat i więcej spadł z 47,5 proc. w 2000 roku do 28,5 proc. w 2020 roku. Wśród kobiet obniżył się w tym samym czasie z 31,8 proc. do 19,4 proc. Prognoza na 2030 rok zakłada dalszy spadek do 21,3 proc. u mężczyzn i 14,6 proc. u kobiet.
Wśród mężczyzn spadek wyniósł w ciągu dwóch dekad 19 punktów procentowych, a wśród kobiet 12,4 punktu. Krajowe badania z lat 2025-2026, w tym raport Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego PZH, wskazują jednak, że po 2020 roku spadek się zatrzymał.
FAQ: najczęściej zadawane pytania
Który kraj Europy ma najwyższy odsetek użytkowników tytoniu?
Według oszacowań WHO za 2024 rok najwyższy wynik ma Serbia, gdzie tytoniu używa 39,7 proc. osób w wieku 15 lat i więcej. Na kolejnych miejscach znajdują się Bułgaria i Chorwacja.
Dlaczego w Azji tak mało kobiet używa tytoniu?
W porównywanych krajach azjatyckich tytoń jest używany niemal wyłącznie przez mężczyzn, a odsetek kobiet w Chinach, Wietnamie czy Tajlandii nie przekracza 1,5 proc. W Europie różnica między płciami jest znacznie mniejsza.
Czy Polska wypada lepiej niż średnia europejska?
Ogólny wynik Polski (21,7 proc.) jest niższy od średniej Regionu Europejskiego WHO (24,1 proc.). Dotyczy to jednak głównie mężczyzn, bo odsetek Polek używających tytoniu przewyższa średnią europejską.