Na strychu znaleźli bezcenny ikonostas z XVII wieku. "Największe odkrycie od czasu obrazu El Greca"

Ikonostas ma cztery rzędy ikon jedna pod drugą. Będzie rekonstruowany
Profesor Zbigniew Michalczyk: na strychach kryją się obiekty fascynujące. Odlaleźliśmy wśród nich ponad 20 elementów ikonostasu z XVII wieku (12.10.2023)
Źródło: Tomasz Mikulicz/ tvn24.pl

Badacze z Instytut Sztuki PAN znaleźli na strychu cerkwi w Nowoberezowie (woj. podlaskie) ponad 20 fragmentów ikonostasu, który datowany jest na drugą lub trzecią ćwierć XVII wieku. Zachowało się też około 50 procent materii malarskiej, co jest ewenementem jeśli chodzi o tego typu obiekty w Europie. Odkrycie określane jest największym od czasu gdy członkowie zespołu Katalogu Zabytków Sztuki w Polsce znaleźli na Mazowszu obraz El Greca "Ekstaza św. Franciszka".  

- W pewnym sensie, do naszego okrycia doszło w trakcie prac rutynowych, chociaż o tak wspaniałej pracy jak nasza trudno mówić jako o rutynowej – mówił przed kamerą TVN24 prof. Zbigniew Michalczyk z Instytut Sztuki PAN.

Razem z Piotrem Jamskim i Janem Nowickim, czyli innymi członkami zespołu Katalogu Zabytków Sztuki w Polsce, był w środę (11 października) w białostockim Pałacu Branickich, gdzie prezentował zdjęcia fragmentów XVII-wiecznego ikonostasu.

Ikonostas ma cztery rzędy ikon jedna pod drugą. Będzie rekonstruowany
Ikonostas ma cztery rzędy ikon jedna pod drugą. Będzie rekonstruowany
Źródło: Piotr Jamski

Zabytek leżał na strychu cerkwi

Zabytek został odkryty w ramach projektu "Scalenie dziedzictwa. Inwentaryzacja i dokumentacja zabytków zachodniego pogranicza ziem wschodnich dawnej Rzeczpospolitej". Leżał na strychu cerkwi św. Jana Teologa w Nowoberezowie w powiecie hajnowskim.

Ikonostas leżał na dachu cerkwi w Nowoberezowie
Ikonostas leżał na dachu cerkwi w Nowoberezowie
Źródło: Tomasz Mikulicz/ tvn24.pl

ZOBACZ TEŻ: Jeden z najcenniejszych obrazów w Polsce dotarł do Krakowa

- Można powiedzieć, że jestem w tej całej sytuacji tłem. Dokonali tego panowie z zespołu badawczego. Dobre oko wyśledziło tak cenne zabytki. Bardzo się cieszymy. Myślę, że jest to wielka nobilitacja dla całej społeczności i - mówiąc kolokwialnie - reklama samej miejscowości – powiedział nam proboszcz ks. Jan Kazimiruk.

Odkrycie porównywalne do "Ekstazy św. Franciszka"

Środowa prezentacja była reklamowana jako "być może największe odkrycie zespołu Katalogu Zabytków Sztuki w Polsce od czasu obrazu El Greca" (chodzi o odkrycie podczas inwentaryzacji zabytków na Mazowszu obrazu tego artysty "Ekstaza św. Franciszka").

Dobrze zachowały się ikony proroków Elizeusza, Daniela i Gedeona
Dobrze zachowały się ikony proroków Elizeusza, Daniela i Gedeona
Źródło: Piotr Jamski

- Do tej pory ten konkretny obraz El Greca funkcjonował jako najbardziej spektakularne odkrycie Katalogu Zabytków Sztuki w Polsce. Chodziło nam o podkreślenie doniosłości tego co się stało – powiedział nam Jan Nowicki, dodając że oba odkrycia są porównywalne.

Nie ma tu żadnych przemian czy przemalowań

Dobrze zachowany jest też Michał Archanioł widoczny na drzwiach diakońskich
Dobrze zachowany jest też Michał Archanioł widoczny na drzwiach diakońskich
Źródło: Piotr Jamski

Podkreślał też, że ikonostas ma około ośmiu metrów szerokości i cztery rzędy ikon ułożonych jedna nad drugą.

- Zachowało się około 50 procent materii malarskiej. Co, jeżeli weźmiemy stan zachowania tego typu zabytków w Europie, jest absolutnym ewenementem. Równie istotne jest to, że zabytek jest tak oryginalny jak tylko może być. To znaczy nietknięty ręką konserwatora-amatora z XIX czy też XX wieku. Co pozwala nam spojrzeć na niego w sposób, w jaki możemy z dawną sztuką bardzo rzadko obcować. Czyli nie za pośrednictwem różnych kolejnych przemian czy też przemalowań – stwierdził Nowicki.

Zdjęcia ikonostatu były prezentowane w Pałacu Branickich w Białymstoku
Zdjęcia ikonostatu były prezentowane w Pałacu Branickich w Białymstoku
Źródło: Tomasz Mikulicz/ tvn24.pl

Być może powstał już w latach 1620-30

Zabytek datowany jest na drugą bądź trzecią ćwierć XVII wieku. Bo choć cerkiew, na strychu której go znaleziono została wzniesiona 252 lata temu, to pierwszą cerkiew ufundowano w Nowoberezowie już w 1618 roku.

bia 3
Jan Nowicki: z analogią do obraz El Greca chodziło nam o podkreślenie doniosłości odkrycia
Źródło: Tomasz Mikulicz/ tvn24.pl

- Jeśli zaraz po wybudowaniu cerkwi wzniesiono też ikonostas, to wtedy można przyjąć - biorąc pod uwagę jego formę i ornamentykę – że powstał on w latach 1620-30. Natomiast mogło być tak, że pierwotna cerkiew została zniszczona podczas potopu szwedzkiego, a ikonostas powstał już po potopie. Wtedy datowanie przysuwałoby się na lata 1660-70. Na późniejszy okres raczej byśmy nie stawiali. Z tego względu, że tego rodzaju formy stylistyczne byłyby w końcówce XVII wieku już tak "zapóźnione", że trudno uwierzyć, że ten akurat ikonostas powstał dopiero wtedy – podkreślił nasz rozmówca.

Najstarszy taki obiekt w regionie

W ocenie badaczy nowoberezowski zabytek jest najstarszym takim obiektem w regionie. Mówili, że niemal wszystkie z XVII i XVIII wieku, które istniały w zaborze rosyjskim, zostały zniszczone w XIX lub XX wieku.

bia 1
Ksiądz Jan Kazimiruk: myślę, że to wielka nobilitacja dla całej społeczności
Źródło: Tomasz Mikulicz/ tvn24.pl

Stwierdzili też, że w województwie podlaskim niemal nie ma analogii do odnalezionego ikonostasu. Jedynie niewielkie relikty XVII-wiecznych ikonostasów zachowały się m.in. w cerkwi w Bielsku Podlaskim i w Augustowie. Analogią mogą być też XVII-wieczne ikony z monasteru w Supraślu znalezione kilka lat temu w kaplicy cmentarnej w Topilcu.

ZOBACZ TEŻ: Odkryła obraz El Greca na Podlasiu. Zmarła doktor Izabella Galicka

Czas na konserwację i rekonstrukcję

W przypadku ikonostasu nowoberezowskiego - bo tak badacze sądzą, że będzie od teraz nazywany – przetrwało aż ponad 20 elementów. Przy czym wiele z nich zachowało się w dobrym stanie, jak chociażby ikona Michała Archanioła na drzwiach diakońskich czy też proroków Jeremiasza, Jakuba i Habakuka. Inne, takie jak przedstawienie Króla Dawida, są w nieco gorszym stanie.

Teraz ikonostas ma być konserwowany i rekonstruowany, co może potrwać kilka lat. Jest pomysł, aby trafił do Muzeum Ikon w Supraślu.

Zespół badaczy z proboszczem parafii
Zespół badaczy z proboszczem parafii
Źródło: Tomasz Mikulicz/ tvn24.pl
TVN24 HD
Dowiedz się więcej:

TVN24 HD

Czytaj także: