Leśnicy, nauczyciele, duchowni, urzędnicy, listonosze i wielu innych. Archeolodzy znaleźli ponad tonę ludzkich kości w "Dolinie Śmierci" na obrzeżach Chojnic (Pomorskie). To szczątki ponad 700 osób zabitych przez Niemców jesienią 1939 roku i w styczniu 1945 roku. Nie poznamy wszystkich nazwisk, ale teraz zostaną oni godnie pochowani.
Pogrzeb ponad 700 ofiar odnalezionych w "Dolinie Śmierci" rozpocznie się w poniedziałek o godzinie 11 w Bazylice Mniejszej pw. Ścięcia św. Jana Chrzciciela w Chojnicach. Godny pochówek jest możliwy dzięki pracom terenowym i ekshumacyjnym prowadzonym w tym miejscu od 2020 roku. To wtedy zespół naukowców kierowany przez dra Dawida Kobiałkę zlokalizował miejsce masowych egzekucji Polaków przeprowadzonych w styczniu 1945 roku przez Niemców. Odkrycie zainicjowało śledztwo Oddziałowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Gdańsku, prowadzone w latach 2021-2024. Odnalezione w ciągu tych lat szczątki należą do ofiar zabitych przez Niemców jesienią 1939 roku oraz w styczniu 1945 roku.
Po mszy świętej szczątki zostaną odprowadzone do grobu na cmentarzu Ofiar zbrodni niemieckich przy ulicy Gdańskiej w Chojnicach. Grób został przygotowany przez Biuro Upamiętniania Walk i Męczeństwa IPN.
Uroczystość pogrzebowa organizowana jest przez Instytut Pamięci Narodowej we współpracy z Urzędem Miasta w Chojnicach.
Badania trwają od czterech lat
Teren, na którym odnaleziono szczątki, to Pola Igielskie na obrzeżach Chojnic. "Doliną Śmierci" nazwali to miejsce mieszkańcy już po pierwszych egzekucjach, które odbyły się jesienią 1939 roku. Dlatego też dr Dawid Kobiałka w 2020 roku nazwał swój projekt "Archeologia Doliny Śmierci". O badaniach pisaliśmy od początku.
- Pogrzeb nie kończy śledztwa. To będzie trwało jeszcze co najmniej kilka miesięcy - mówi Kobiałka.
Podkreśla, że chociaż same badania były jego pomysłem, to od początku była to praca zespołowa, w którą zaangażowana była grupa naukowców z rożnych ośrodków.
W latach 2021-2024 czynności procesowe w "Dolinie Śmierci" prowadził prokurator Oddziałowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Gdańsku z udziałem interdyscyplinarnego zespołu biegłych z zakresu archeologii, antropologii fizycznej oraz broni palnej i amunicji z Uniwersytetu Łódzkiego i Uniwersytetu Rzeszowskiego.
Odnaleziono szczątki ponad 700 ofiar masowych egzekucji dokonanych jesienią 1939 roku oraz w styczniu 1945 roku przez funkcjonariuszy niemieckich formacji.
Nie wszystkie nazwiska są znane
Jak informuje Andrzej Pozorski, Dyrektor Głównej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, zastępca prokuratora generalnego, już w 2021 roku odnaleziono mogiłę ofiar egzekucji przeprowadzonych pod koniec stycznia 1945 roku. Osoby te zostały zamordowane, a ich ciała spalono później na prowizorycznie przygotowanych, drewnianych stosach.
- Z grobu wydobyto łącznie ponad tonę ludzkich kości, tylko w kilkudziesięciu przypadkach nienoszących śladu działania wysokiej temperatury. W mogile oraz na terenie bezpośrednio do niej przylegającej odnaleziono też blisko 500 łusek i pocisków do broni krótkiej, używanej przez niemieckie formacje wojskowe i policyjne - mówi prokurator Pozorski.
Do tej pory w śledztwie ustalono nazwiska 120 osób - to właśnie te zamordowane w "Dolinie Śmierci" pod koniec stycznia 1945 roku.
Kolejne prace odbyły się jesienią 2022 roku i latem 2023 roku. Ustalano przebieg polowych umocnień Wojska Polskiego, przygotowanych latem 1939 roku na wypadek wybuchu wojny - podczas śledztwa ustalono, że właśnie te umocnienia zostały wykorzystane przez Niemców jesienią 1939 roku do eksterminacji polskiej ludności cywilnej.
Jak informuje prokuratura, w rowach strzeleckich oddziały Selbstschutzu i SS dokonały masowych zabójstw Polaków, między innymi: nauczycieli, duchownych, ziemian, urzędników państwowych, w tym policjantów, strażników granicznych, leśników, celników, listonoszy, kupców, rzemieślników, rolników, członków Polskiego Związku Zachodniego oraz 218 pensjonariuszy Krajowego Zakładu Opieki Społecznej w Chojnicach. Obecnie trwają prace zmierzające między innymi do ustalenia tożsamości tych ostatnich.
- Osoby te w materiałach archiwalnych - zeznaniach świadków albo pracowników szpitala - funkcjonowały jako podmiot zbiorowy, jako osoby umysłowo chore, ich personalia nie były podawane. Co nie znaczy, że one nie są do ustalenia - mówi dr Dawid Kobiałka.
Tłumaczy, że chociaż Niemcy tuszowali ślady zbrodni, niszcząc groby i dokumentację, to chojnicki szpital był wówczas filią szpitala w Kocborowie, a tam jedna z kopii tej dokumentacji przetrwała. - Materiały są zapewne w archiwum, trzeba to teraz odnaleźć - mówi.
We wrześniu 2023 roku odnaleziono fragment polowych umocnień wojskowych. W wykonanym wówczas wykopie o wymiarach 5,5 m x 4 m znaleziono szczątki pochodzące od co najmniej kilkunastu osób. Przy nich odnaleziono przedmioty należące do ofiar - między innymi ozdobne spinki do mankietów męskich koszul, szczoteczkę do zębów, guziki, brzytwę, fragmenty odzieży.
W maju 2024 roku podjęto z kolei kompleksowe czynności procesowe, zmierzające do odnalezienia wszystkich ofiar masowych zabójstw dokonanych na tym terenie przez Niemców jesienią 1939 roku.
Efektem tych prac było odnalezienie czterech masowych mogił.
Cztery mogiły
W pierwszej mogile odnaleziono szczątki pochodzące od co najmniej 20 osób - kobiet i mężczyzn w wieku od 20 do 40 lat. Przy szczątkach ujawniono między innymi spinki do mankietów męskich koszul i metalowego orzełka, który pochodził najprawdopodobniej z czapki leśnika. Był również różaniec, medalik z wizerunkiem Matki Boskiej, krzyżyki z wizerunkiem Jezusa Chrystusa, klucze od drzwi mieszkań, guziki i fragmenty odzieży. Jak informuje prokuratura, właśnie te przedmioty potwierdzają, że ofiarami były osoby cywilne.
W drugiej mogile odnaleziono szczątki pochodzące od co najmniej stu kilkudziesięciu osób – mężczyzn w wieku ok. 22 – 30 lat. Ofiary były ułożone w pozycji: na plecach, na brzuchu i na boku. Jak wynika z ustaleń śledztwa, prawdopodobnie właśnie druga mogiła była miejscem skrytego pochówku pensjonariuszy Krajowego Zakładu Opieki Społecznej w Chojnicach, którzy pod koniec października 1939 roku zostali rozstrzelani przez funkcjonariuszy niemieckich, a ich ciała sprawcy ukryli w byłych polowych umocnieniach wojskowych.
Aby sprawdzić dwie kolejne mogiły zrobiono wykop o długości ponad 50 metrów. Znalezione tam szczątki ekshumowano i przekazano do badań biegłych z zakresu antropologii i genetyki. Dopiero po badaniach będzie można określić liczbę osób, do których pochodzą.
Jak informuje prokuratura, na miejscu zabezpieczono również łuski i pociski kal. 7, 62 mm i 9 mm, które pochodzą od broni strzeleckiej typu Browning, Parabellum i Mauser, powszechnie używanej przez grupy operacyjne niemieckiej policji i służb bezpieczeństwa oraz jednostki paramilitarne Selbstschutzu.
Prokuratorzy Oddziałowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Gdańsku w ramach prowadzonego śledztwa planują przeprowadzenie czynności również w kilku innych wytypowanych już miejscach Pomorza Gdańskiego, gdzie mogą się znajdować zbiorowe mogiły ofiar "Zbrodni Pomorskiej 1939 roku".
Źródło: TVN24/IPN
Źródło zdjęcia głównego: Archeologia Doliny Śmierci