Jak zapobiec demencji? Trzy czynniki w wieku średnim mogą o 13 lat wydłużyć życie bez objawów
- Przez 26 lat badacze śledzili zdrowie ponad 12 tys. osób w wieku od 45 do 65 lat. Co wyróżnia projekt ARIC?
- Nadciśnienie, cukrzycę i palenie łączono z demencją już wcześniej. Co się dzieje, gdy występują razem?
- Według WHO możemy wpływać nawet na 45 proc. ryzyka demencji. Co poza nadciśnieniem, cukrzycą i paleniem wpływa na otępienie?
- Więcej artykułów na podobne tematy znajdziesz w dziale Zdrowie.
Demencja kojarzy się ze starością, ale procesy, które zwiększają jej ryzyko, ruszają znacznie wcześniej. Już w wieku średnim (45+), w którym problemy z pamięcią rzadko zaprzątają nam jeszcze uwagę, organizm zaczyna wystawiać rachunek za to, jak traktowaliśmy go przez lata. Palenie to przecież wybór, a nadciśnienie czy wysoki cukier to bardzo często efekty naszych własnych zaniedbań - braku aktywności, przewlekłego stresu i błędów na talerzu.
To właśnie tym czynnikom przyjrzał się zespół amerykańskich badaczy. W nowym i wieloletnim badaniu, opublikowanym 5 sierpnia w "Neurology Open Access", pokazują, jak duże ma to znaczenie dla sprawności umysłowej na starość.
Badanie ARIC: Jak zdrowie w średnim wieku wpływa na mózg po latach
Naukowcy wykorzystali dane z projektu ARIC (Atherosclerosis Risk in Communities), dużego amerykańskiego badania populacyjnego rozpoczętego jeszcze w latach 80. Uczestnicy przez kolejne dekady przechodzili badania układu krążenia, a na wybranych etapach także testy funkcji poznawczych, co pozwoliło zestawić ich zdrowie w wieku średnim z ryzykiem demencji 20 czy 30 lat później.
W najnowszej analizie uwzględniono 12 409 osób, które na początku badania miały od 45 do 65 lat (średnia wieku wynosiła 56 lat) i nie wykazywały żadnych objawów otępienia. Ich zdrowie śledzono następnie przez ponad ćwierć wieku (mediana czasu obserwacji wyniosła 26,3 roku). Tak długa obserwacja pozwoliła uchwycić zależność, której nie widać w pełni w badaniach trwających zaledwie kilka lat.
Demencja rozwija się powoli, dlatego dopiero zestawienie zdrowia 50-latka z tym, co dzieje się dwie czy trzy dekady później, pokazuje, jak kondycja organizmu w wieku średnim wiąże się ze sprawnością mózgu na starość.
Nadciśnienie, cukrzyca i palenie skracają życie bez choroby
Choć związek nadciśnienia, cukrzycy i papierosów z demencją był już wcześniej badany, tym razem jednak naukowcy zadali inne pytanie: co dzieje się, gdy te ryzyka występują jednocześnie?
Uczestników badania podzielono na cztery grupy w zależności od liczby obciążeń. Za nadciśnienie uznawano wartości od 140/90 mm Hg w górę. Cukrzycę rozpoznawano na podstawie dokumentacji, leczenia oraz poziomu hemoglobiny glikowanej. Trzecim czynnikiem było aktywne palenie.
Wyniki pokazują dość wyraźną zależność: u osób bez żadnego z tych problemów szacowany czas życia bez demencji od 55. roku życia wynosił 30,1 roku. Przy jednym czynniku ryzyka skracał się do 26,3 roku, przy dwóch do 21 lat, a przy wszystkich trzech do 17,5 roku. Różnica między skrajnymi grupami wyniosła więc 12,6 roku.
Nie oznacza to, że ciśnienie w normie i rzucenie papierosów automatycznie zagwarantują każdemu tyle dodatkowego czasu - to wynik wyliczony dla dużych grup, a nie prognoza dla konkretnej osoby. Pokazuje jednak, że kumulacja problemów naczyniowych wiąże się z wyraźnie krótszym życiem bez demencji. Skąd taka zależność?
Co łączy układ krążenia z demencją?
Mózg do sprawnego działania potrzebuje ogromnych ilości tlenu i składników odżywczych. Dostarcza je rozbudowana sieć naczyń krwionośnych - od tętnic po maleńkie naczynia włosowate. Jeżeli przez lata ulegają uszkodzeniom, konsekwencje uderzają także w układ nerwowy.
Nadciśnienie stale przeciąża ściany naczyń i prowadzi do zmian w drobnych tętnicach mózgowych. Cukrzyca niszczy ich wewnętrzną wyściółkę i przyspiesza rozwój miażdżycy. Dym tytoniowy z kolei powoduje stany zapalne i pogarsza ogólne ukrwienie tkanek. Z czasem rośnie ryzyko mikroudarów (TIA) - często tak małych, że przechodzą zupełnie bezobjawowo, ale systematycznie niszczą obszary odpowiedzialne za pamięć, koncentrację i planowanie - pisaliśmy o tym tutaj.
Co ważne, u wielu starszych osób chorobie Alzheimera towarzyszą uszkodzenia naczyń mózgowych, czyli tzw. otępienie mieszane. Kontrola ciśnienia i poziomu cukru może więc chronić nie tylko serce, ale także późniejszą sprawność mózgu.
Wyniki nowej analizy pokazują jednak, że liczba lat przeżytych bez demencji różniła się także w zależności od płci i pochodzenia uczestników.
Jak płeć i pochodzenie wiążą się z demencją?
W grupie obciążonej nadciśnieniem, cukrzycą i paleniem kobiety żyły bez demencji średnio 18,1 roku od ukończenia 55 lat, a mężczyźni 16,6 roku. Różnica była widoczna również między białymi i czarnoskórymi uczestnikami: odpowiednio 19,6 oraz 16 lat.
Autorzy nie tłumaczą tych różnic wyłącznie biologią. Znaczenie mają ich zdaniem czynniki społeczne takie jak: dostęp do opieki medycznej, warunki życia, dochody oraz możliwość regularnego wykonywania badań i leczenia chorób, które latami nie dają wyraźnych objawów.
Czy leki na alzheimera potrafią zatrzymać chorobę?
Trzeba przyznać, że medycyna w tym zakresie poszła do przodu, choć wciąż nie zna leku na zatrzymanie choroby. Na rynku, także w Polsce, pojawiły się jednak pierwsze terapie, które mogą zauważalnie spowalniać rozwój alzheimera we wczesnym stadium, ale ich zastosowanie jest ograniczone i wymagają ścisłej kwalifikacji - więcej na ten temat piszemy tutaj.
Dlatego autorzy badania apelują: nowoczesna farmakologia musi iść w parze z ochroną naczyń w średnim wieku. Przesunięcie momentu zachorowania nawet o trzy lub cztery lata to znacząca różnica. Dla systemu ochrony zdrowia oznacza to odciążenie opieki, a dla samych pacjentów czas, w którym mogą funkcjonować samodzielnie.
Dlaczego wyników nie można odczytywać wprost?
Wyniki badania robią wrażenie, ale trzeba je czytać ostrożnie. Demencję rozpoznano u 3008 osób, a 5238 uczestników zmarło bez takiej diagnozy. Oznacza to, że gorszy stan naczyń mógł zarówno przyspieszać rozwój otępienia, jak i skracać życie, zanim choroba zdążyła się ujawnić.
Autorzy analizy zaznaczają też, że badanie miało charakter obserwacyjny i wykazana różnica prawie 13 lat nie wynika wyłącznie z trzech analizowanych czynników ryzyka. W grę wchodzą też geny, poziom wykształcenia, aktywność fizyczna, dieta, słuch czy zanieczyszczenie powietrza. Profil ryzyka oceniano ponadto na początku obserwacji, co oznacza, że w kolejnych latach część uczestników mogła rzucić palenie, rozpocząć leczenie nadciśnienia albo lepiej kontrolować cukrzycę.
Alzheimer w Polsce: prognozy i zalecenia WHO
Na świecie z demencją żyje ponad 57 milionów osób, a każdego roku przybywa prawie dziesięć milionów nowych przypadków. W Polsce choroby otępienne dotyczą obecnie około 600-700 tys. osób. Według prognoz w 2038 roku liczba ta może wzrosnąć do 1,2 miliona. Sama choroba Alzheimera dotyka około 360 tys. Polaków - więcej na ten temat pisaliśmy tutaj.
Demencja nie jest jednak nieuchronnym elementem starości. Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) w opublikowanych w lipcu nowych wytycznych podkreśla, że ryzyko demencji można zmniejszyć nawet o 45 proc. Obok leczenia nadciśnienia i cukrzycy, organizacja zaleca po raz pierwszy ograniczanie narażenia na smog oraz leczenie niedosłuchu.
Eksperci jasno zaznaczają też, że przyjmowanie popularnych multiwitamin "na pamięć" nie chroni przed otępieniem. Jeśli badania nie wykażą konkretnego niedoboru, suplementy te stają się jedynie stratą pieniędzy. Wniosek?
Zamiast wydawać je na reklamowane kapsułki, lepiej kupić glukometr, domowy ciśnieniomierz, a wydatki na papierosy przeznaczyć na zdrowe jedzenie, karnet na basen albo po prostu wrzucić "do skarbonki".