"Zespół budowlany dawnej fabryki Towarzystwa Akcyjnego Odlewni Czcionek Samuela Orgelbranda i Synów przy ulicy Hożej 51 został wpisany do rejestru zabytków" - poinformowało biuro mazowieckiego wojewódzkiego konserwatora zabytków.
Objęty opieką konserwatorską zespół składa się z sześciu budynków.
Rzadki przykład fabryki śródmiejskiej
W uzasadnieniu decyzji Marcin Dawidowicz, mazowiecki wojewódzki konserwator zabytków, wskazał, że budynki zostały wzniesione na przełomie XIX i XX wieku, w czasie intensywnych procesów urbanizacyjnych tej części miasta.
"Podobnie jak sąsiadująca działka, na której znajdowała się słynna Fabryka Wyrobów z Brązu i Srebra Braci Łopieńskich (ulica Hoża 55), wydzielona w 3 ćw. XIX w. posesja została przeznaczona na cele produkcyjne i utrzymała tę funkcję niemal do końca XX w. [...]" - dodał.
Zaznaczył, że historyczny zespół budowlany stanowi na terenie Warszawy jeden z nielicznych już przykładów fabryki śródmiejskiej o zachowanych gabarytach, relacjach przestrzennych i widokowych oraz rozwiązaniach formalno-funkcjonalnych. Podkreślił, że "zrealizowana koncepcja zabudowy polegająca na sytuowaniu budynków administracyjnych w pierzei ulicy oraz budynków produkcyjnych, warsztatowych i magazynowych w głębi posesji pozostaje czytelna, do dnia dzisiejszego zachowano relacje widokowe pomiędzy budynkami, zachowana jest stylistyka zabudowy (ceglane elewacje z detalem architektonicznym), a zróżnicowane, historyczne gabaryty budynków w dalszym ciągu pozwalają na odczytanie przeznaczenia wszystkich obiektów tworzących historyczny zespół budowlany".
Wódka, czcionki i encyklopedia
Posesja przy ulicy Hożej 51 została wydzielona w 1876 roku, jej pierwszym właścicielem był Jan Edward Erlich, kolejnym Aleksander Wezlich (1878), który w latach 90. XIX wieku sprzedał ją braciom Karszo-Siedlewskim.
Na terenie działki planowana była budowa destylarni wódek, pierwsze zabudowania wzniesiono pod koniec XIX wieku, jednak zakład produkcyjny nie został uruchomiony. Kolejnym właścicielem nieruchomości było Warszawskie Towarzystwo Artystyczno-Wydawnicze, od 1900 roku nieruchomość należała do Towarzystwa Akcyjnego Odlewni Czcionek, drukarni i fitografii Samuela Orgelbranda i Synów.
W wydawnictwie Samuela Orgelbranda publikowano m.in. Encyklopedię powszechną (tzw. Encyklopedię Orgelbranda), klasyki literatury polskiej i światowej, ponadto produkowane przez gisernię czcionki dostarczane były do mniejszych wydawnictw na terenie zaboru rosyjskiego.
Armia Krajowa produkowała w nim broń
W 1918 roku sprzedano nieruchomość Towarzystwu Akcyjnemu fabryki papierosów "Patria" Ganowicz i Wlekliński z Poznania. W 1919 roku działkę zakupiło Warszawskie Ziemiańskie Towarzystwo Mleczarskie, późniejszy Związek Spółdzielni Mleczarskich i Jajczarskich.
W czasie II wojny światowej zabudowania nie uległy większym uszkodzeniom. W 1944 roku zakład został zdobyty przez żołnierzy VII Obwodu AK "Obroża" i do końca Powstania Warszawskiego, jako placówka AK "Jajczarnia", służył jako zaplecze logistyczne i bytowe. Na terenie zespołu mieściła się m.in. największa powstańcza wytwórnia granatów, granatników oraz butelek zapalających i rusznikarnia. Placówka aż do upadku powstania nie została zdobyta przez wojska niemieckie.
Produkowano w nim serki
Po 1945 roku na terenie fabryki utworzono Zakład Wytwórczy Serów Topionych Centralnego Związku Spółdzielni Mleczarskich, funkcjonujący pod szyldem Związku Gospodarczego Spółdzielni "Społem".
Zakład został sprywatyzowany, w 1991 roku założona została spółka Serwar, która kontynuowała tradycję dawnego zakładu w zakresie produkcji serów topionych. Fabryka działała do 2010 roku.
Opracowała Magdalena Gruszczyńska
Źródło: PAP
Źródło zdjęcia głównego: Mazowiecki Wojewódzki Konserwator Zabytków/Facebook