W uzasadnieniu decyzji mazowiecki wojewódzki konserwator Marcin Dawidowicz wskazał, że willa przy ul. Byczyńskiej 1 jest jednym z domów stanowiących zespół budowlany Osiedla Posłów i Senatorów PPS, objęty obszarową ochroną konserwatorską.
Decyzji konserwatora został nadany rygor natychmiastowej wykonalności.
Budynek w stylu narodowym
Wpisany do rejestru budynek wzniesiony został wg opracowanego przez Witolda Matuszewskiego domu typu A, który podobnie jak pozostała zabudowa odzwierciedlał popularny ówcześnie styl narodowy w architekturze.
Wartość historyczna budynku wynika ze związku z postacią jego przedwojennego właściciela, polityka i działacza społecznego Kazimierza Pużaka, współtwórcy obok Józefa Piłsudskiego, PPS-Frakcji Rewolucyjnej, prawnika, posła, w czasie II wojny światowej wiceprzewodniczącego Robotniczego Komitetu Obrony Warszawy. Skazanego w pokazowym "procesie szesnastu" (1945).
Pużak pozbawiony został majątku, w tym willi przy Byczyńskiej 1. Po wojnie jeden z lokali zamieszkiwała żona - Jadwiga Pużak.
Osiedle socjalistów na Grochowie
Willa pomimo powojennych modernizacji, zachowała w znacznym stopniu historyczny układ funkcjonalno-przestrzenny.
"Tym samym budynek stanowi nie tylko pamiątkę obecności w tym miejscu Kazimierza Pużaka, ale również przedmiot badań nad opracowaniem willi mieszkalnych w latach 20. XX w. na terenie Osiedla Posłów i Senatorów PPS w Warszawie, a szerzej także nad działalnością Witolda Matuszewskiego" - zaznaczył konserwator.
Budynek przy Byczyńskiej 1 (hip. 1910) znajduje się na terenie Osiedla Posłów i Senatorów Polskiej Partii Socjalistycznej (tzw. Kolonia Praussa), wzniesionego w latach 1925-1927 przez założoną w 1923 r. Spółdzielnię Mieszkaniową "Domy Spółdzielcze".
W 1925 roku spółdzielnia zakupiła 28 niezabudowanych działek na terenie Grochowa z przeznaczeniem na osiedle. Jego mieszkańcami zostali działacze PPS oraz przedstawiciele świata kultury i nauki m.in. Kazimierz Pużak, Tomasz Arciszewski, Roman Kutyłowski, Stanisław Siedlecki.
Projekt urbanistycznych i architektoniczny kolonii opracował związany z PPS architekt Witold Matuszewski, prace wykonało Warszawskie Przedsiębiorstwo Budowlane S.A.
Skonfiskowana przez komunistów
Osiedle utrzymane w "stylu dworkowym" tworzy zespół 28 budynków wzniesionych w dwóch typach - domy pojedyncze (typ A) i bliźniacze (typ B). Dom przy Byczyńskiej 1 jest jednym z 10 wzniesionych w typie A. Jego właścicielem co najmniej od 1929 roku był Kazimierz Pużak (1883-1950), polityk, poseł na sejm, sekretarz generalny i skarbnik PPS, działacz konspiracyjnych struktur PPS, pojmany przez NWKD i skazany w moskiewskim "procesie szesnastu" w 1945 roku, następnie osadzony w więzieniu w Rawiczu.
Willa Kazimierza Pużaka przetrwała działania wojenne bez większych uszkodzeń, wyrokiem Sądu Wojskowego została skonfiskowana wraz z całym dobytkiem przez władze socjalistyczne. Budynek po 1949 roku zaadaptowano na jednoizbowe mieszkania komunalne.
Po 2000 roku wymieniono m.in. część stolarki okiennej i drzwiowej, pokrycia dachowego. Willę użytkowano do 2024 roku.
Autorka/Autor: mg/b
Źródło: PAP
Źródło zdjęcia głównego: WUOZ w Warszawie