Na gruzach Warszawy. 69 lat temu upadło Powstanie

Warszawa

Zniszczony budynek Prudentiala | Sylwester Braun /Wikipedia | Wikipedia
Ogień na Kopcu Powstania Warszawskiego | Tomasz Zeliński / tvnwarszawa.pl
Zapalanie ognia na Kopcu Powstania Warszawskiego | Toamsz Zieliński / tvnwarszwa.pl
Pomnik Chrstusa z kościoła Św. Krzyża | Autor nieznany/Wikipedia
Mogiła powstańcza | Tadeusz Bukowski/Wikipedia
Zniszczona Warszawa | M. Swierczyński/Wikipedia
Zniszczony budynek Prudentiala | Sylwester Braun /Wikipedia | Wikipedia
Ogień na Kopcu Powstania Warszawskiego | Tomasz Zeliński / tvnwarszawa.pl
Zapalanie ognia na Kopcu Powstania Warszawskiego | Toamsz Zieliński / tvnwarszwa.pl
Pomnik Chrstusa z kościoła Św. Krzyża | Autor nieznany/Wikipedia
Mogiła powstańcza | Tadeusz Bukowski/Wikipedia
Zniszczona Warszawa | M. Swierczyński/Wikipedia

Powstanie Warszawskie było planowane na kilka dni, a trwało ponad dwa miesiące. Dziś obchodzimy rocznicę jego upadku.

Dowództwo AK zakładało, że Armii Czerwonej będzie zależało na szybkim zajęciu Warszawy. Przewidywano, że kilkudniowe walki zostaną zakończone przed wejściem do miasta sił sowieckich. Oczekiwano również pomocy ze strony aliantów.

Opanowanie miasta przez AK przed nadejściem Sowietów i wystąpienie w roli gospodarza przez władze Polskiego Państwa Podziemnego w imieniu rządu polskiego na uchodźstwie miało być atutem w walce o niezależność wobec ZSRS. Liczono, że ujawnienie się w Warszawie władz cywilnych związanych z Delegaturą Rządu na Kraj będzie szczególnie istotne w związku z powołaniem przez komunistów PKWN.

Premier Stanisław Mikołajczyk, udający się pod koniec lipca 1944 r. na rozmowy ze Stalinem, liczył, iż ewentualny wybuch powstania w stolicy wzmocni jego pozycję negocjacyjną wobec Sowietów.

Podzielone opinie co do sensu Powstania

Opinii premiera nie podzielał Naczelny Wódz gen. Kazimierz Sosnkowski, który uważał, że w zaistniałej sytuacji zbrojne powstanie pozbawione jest politycznego sensu i w najlepszym przypadku zmieni jedną okupację na drugą.

Przy podejmowaniu decyzji o rozpoczęciu walki w stolicy dużą rolę odegrała propaganda sowiecka. Pod koniec lipca na ulicach Warszawy zaczęły pojawiać się odezwy informujące o ucieczce dowództwa AK i o przejęciu dowództwa nad siłami zbrojnymi podziemia przez dowództwo Armii Ludowej.

Z kolei oddana przez Sowietów Związkowi Patriotów Polskich radiostacja Kościuszko wzywała warszawiaków do natychmiastowego podjęcia walki.

W tej sytuacji dowództwo AK obawiało się, że komunistyczna dywersja może doprowadzić do niekontrolowanych i spontanicznych wystąpień zbrojnych przeciwko Niemcom, na czele których będą stawać komuniści.

Za rozpoczęciem walk w stolicy przemawiała również ewakuacja Niemców, która w drugiej połowie lipca 1944 r. objęła niemiecką ludność cywilną i wojskową, oraz widoczne przejawy zaniku morale niemieckiej administracji i wojska, wywołane sytuacją panującą na froncie, a także zamachem na Hitlera (20 lipca 1944 r.).

Decyzja o wybuchu powstania

Rozkaz o wybuchu powstania wydał 31 lipca 1944 r. dowódca AK gen. Tadeusz Komorowski "Bór", uzyskując akceptację Delegata Rządu Jana S. Jankowskiego.

1 sierpnia 1944 r. do walki w stolicy przystąpiło ok. 40-50 tys. powstańców. Jednak zaledwie co czwarty z nich mógł liczyć na to, że rozpocznie ją z bronią w ręku.

Na wieść o powstaniu Reichsfuehrer SS Heinrich Himmler wydał rozkaz o zrównaniu Warszawy z ziemią.

63 dni walk

Walki w Warszawie trwały 63 dni.

Ostatecznie wobec braku perspektyw dalszej walki 2 października 1944 r. przedstawiciele AK płk Kazimierz Iranek-Osmecki "Jarecki" i ppłk Zygmunt Dobrowolski "Zyndram" podpisali w kwaterze SS-Obergruppenfuehrera Ericha von dem Bacha w Ożarowie układ o zaprzestaniu działań wojennych w Warszawie.

Gen. Komorowski wspominając to wydarzenie pisał: "Po raz drugi w tej wojnie musiała Warszawa ulec przewadze wroga. Na początku i na końcu wojny stolica Polski walczyła sama. Ale warunki walki w roku 1939 były całkiem inne niż w roku 1944. Pięć lat temu Niemcy stały u szczytu swej potęgi. Słabość Sprzymierzonych uniemożliwiała danie pomocy Warszawie. Upadek stolicy Polski był pierwszy w szeregu zwycięstw niemieckich. W roku 1944 sytuacja była odwrotna. Niemcy chyliły się ku upadkowi i my wszyscy mieliśmy gorzkie przeświadczenie, że upadek Warszawy będzie prawdopodobnie ostatnim zwycięstwem Niemców nad Sprzymierzonymi". (źródło cytatu T. Bór-Komorowski "Armia Podziemna" - przyp. red.).

Zgodnie z żądaniami niemieckiego dowództwa miasto mieli opuścić wszyscy jego mieszkańcy. Układ przewidywał, że ewakuacja "zostanie przeprowadzona w czasie i w sposób oszczędzający ludności zbędnych cierpień", a "dowództwo niemieckie dołoży starań, by zabezpieczyć pozostałe w mieście mienie publiczne i prywatne". Tak się nie stało.

Liczenie strat

W czasie walk w Warszawie zginęło ok. 18 tys. powstańców, a 25 tys. zostało rannych. Poległo również ok. 3,5 tys. żołnierzy z Dywizji Kościuszkowskiej.

Straty wśród ludności cywilnej były ogromne i wynosiły ok. 180 tys. zabitych.

Pozostałych przy życiu mieszkańców Warszawy, ok. 500 tys., wypędzono z miasta, które po powstaniu zostało niemal całkowicie zburzone. Specjalne oddziały niemieckie, używając dynamitu i ciężkiego sprzętu, jeszcze przez ponad trzy miesiące metodycznie niszczyły resztki ocalałej zabudowy.

Do niemieckiej niewoli poszło ponad 15 tys. powstańców, w tym 2 tys. kobiet. Wśród nich niemal całe dowództwo AK, z gen. Komorowskim (mianowanym przez prezydenta Władysława Raczkiewicza 30 września 1944 r. Naczelnym Wodzem), gen. Tadeuszem Pełczyńskim i gen. Antonim Chruścielem na czele.

Wielkość strat poniesionych przez stronę polską w wyniku powstania powoduje, że decyzja o jego rozpoczęciu do dziś wywołuje kontrowersje.

Zgaśnie symboliczny ogień

Dziś, w 69 rocznicę kapitulacji powstania, zgaśnie ogień palący się na Kopcu Powstania Warszawskiego od 1 sierpnia.

Ogień pamięci na Kopcu Powstania Warszawskiego
TVN24
Zapalanie ognia na Kopcu Powstania Warszawskiego
Toamsz Zieliński / tvnwarszwa.pl

Będzie Debombing?

Na przyszły rok, na 70. rocznicę Powstania, warszawski artysta Filip Tofil zaprononował projekt pod nazwą DEBOMBING! To symboliczne balony w kształcie bomb, napełnione helem, które byłyby w jednym momencie wypuszczone do nieba.

"Chcielibyśmy wypuścić w niebo setki balonów w kształcie bomb, aby odesłać je z powrotem tam, skąd spadały, a wraz z nimi odegnać widmo wojennej tragedii, w cieniu której wciąż żyje nasze miasto" - wyjaśnia autor.

DEBOMBING!
Filip Tofil (Syfon Studio)

Czytaj więcej o projektach dla Warszawy jutra.

PAP/ij//mz