Decyzja o przerwaniu misji została podjęta w ubiegłym tygodniu. To pierwsza od ćwierć wieku sytuacja, kiedy pobyt astronautów na ISS zostanie skrócony z powodu problemów zdrowotnych jednego z nich. NASA ogłosiła, że powrót załogi Crew 11 nastąpi w nocy ze środy na czwartek polskiego czasu. Odłączenie kapsuły Dragon od ISS jest planowane w środę ok. godz. 23.05 czasu polskiego, a wodowanie w Pacyfiku - w czwartek ok. godz. 9.40 czasu polskiego (ok. godz. 3.40 czasu EST).
Jak mówi dr n. med. inż. Maksymilian Brzezicki z Centrum Badań Kosmicznych PAN, Międzynarodowa Stacja Kosmiczna nie posiada klasycznego gabinetu lekarskiego. Wszelkie procedury i zabiegi są prowadzone w modułach roboczych i mieszkalnych ISS.
- Ten rozproszony system opieki medycznej przypomina doskonale wyposażoną karetkę, w ciągłej gotowości i ze wsparciem z centrum kontroli misji - podkreśla kierownik Zakładu Neuroinżynierii i Medycyny Kosmicznej Uniwersytetu Zielonogórskiego i wykładowca medycyny Uniwersytetu Oksfordzkiego.
Każdy astronauta jest przeszkolony
Ekspert zaznacza, że wszyscy astronauci pracujący na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej przechodzą odpowiednie szkolenia medyczne. Kiedy wśród mieszkańców ISS pojawiają się problemy zdrowotne, członkowie załogi wykorzystują przygotowane na różne ewentualności pakiety medyczne, w oparciu o z góry ustalone procedury. Na przykład Emergency Medical Treatment Pack (EMTP) to paczka na wypadek potrzeby ratowania życia. Są w niej m.in. leki do resuscytacji i zestaw do udrożnienia dróg oddechowych, można użyć defibrylatora.
- W innych paczkach są antybiotyki albo środki do zaopatrzenia ran. Astronauci nie muszą zastanawiać się, gdzie są i jakie leki zastosować w konkretnym przypadku, wszystko jest w odpowiedniej dokumentacji - opisuje Brzezicki.
Astronauci przechodzą szkolenia z najczęstszych problemów, które mogą się zdarzyć na stacji, w tym medycznych. W załodze ISS zawsze są też tzw. crew medical officers, pełniący funkcję medyków pokładowych. Zazwyczaj nie są to lekarze, chociaż zdarzało się, że i oni byli na orbicie. Każdą misją opiekuje się też flight surgeon (z ang. lekarz pokładowy) - główny lekarz, który jest odpowiedzialny za zdrowie astronautów. Mieszkańcy ISS umieją pobrać próbki krwi, przeprowadzić badania EKG, USG, opatrzyć rany albo unieruchomić zranione kończyny. Mogą też wykonywać proste zabiegi pod nadzorem ekspertów medycznych, którzy czuwają na Ziemi.
Stały monitoring zdrowia
Doktor Brzezicki podkreśla, że na orbicie (ISS krąży nad Ziemią na wysokości około 400 km) niezwykle ważne są profilaktyka i prewencja. Stan zdrowia każdego z przebywających na stacji astronautów jest stale monitorowany. Oznacza to regularne pomiary ciśnienia, saturacji (zawartość tlenu we krwi), temperatury ciała oraz badania krwi, moczu i EKG. Agencje kosmiczne i specjaliści coraz większą wagę przywiązują także do zdrowia psychicznego i neurologicznego.
- W przypadku ośrodkowego układu nerwowego pacjent na orbicie musi niejako zbadać się sam i powiedzieć lekarzom, co się z nim dzieje. W chorobach kardiologicznych do diagnostyki mamy EKG, ale w neurologicznych jeszcze nie istnieją obiektywne narzędzia, które pozwalają rozpoznać konkretne schorzenia. Dlatego trwają intensywne prace nad analizą głosu, ruchów ciała albo mimiki, które mogłyby wskazać na wystąpienie konkretnych problemów - wyjaśnia specjalista.
Naukowiec opracowuje rozwiązania inżynierskie do takiego rodzaju analizy w ramach eksperymentu AstroMentalHealth (przygotowanego przez naukowców z Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach i Uniwersytetu Zielonogórskiego, pod kierownictwem dr Agnieszki Skorupy, prof. UŚ), który Sławosz Uznański-Wiśniewski prowadził na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej w ramach misji IGNIS.
Medycyna na odległość
Zdaniem eksperta medycyna zdalna, taka jak z wykorzystaniem robota chirurgicznego da Vinci, którym już teraz na Ziemi przeprowadza się operacje na odległość, to jednak w kosmosie scenariusz przyszłości. Na ISS próbowano tego jedynie w trybie eksperymentalnym, z pomocą robota MIRA (spaceMIRA). Był to miniaturowy robot chirurgiczny, który w lutym 2024 r. przeszedł pierwszy udany test zdalnej teleoperacji na ISS. Ale na orbicie tego typu operacji chcielibyśmy uniknąć, ze względu na wysokie ryzyko dla pacjenta oraz potencjalne komplikacje okołozabiegowe. W historii misji kosmicznych zdarzały się już poważniejsze problemy zdrowotne wśród astronautów. W 2019 roku u jednej z osób wykryto zakrzep w żyle szyjnej.
- Wówczas udało się szczęśliwie dokończyć misję dzięki odpowiednio zaplanowanemu leczeniu, regularnym badaniom USG i dostarczeniu odpowiednich leków z Ziemi, które doposażyły przeciwzakrzepowy asortyment ISS. Bezpieczeństwo astronautów jest zawsze absolutnym priorytetem. Tak też było w przypadku Crew 11, tu konieczne było sprowadzenie całej załogi na Ziemię - mówi Brzezicki.
"W warunkach kosmicznych mogą wystąpić najróżniejsze problemy"
NASA nie podała dokładnej przyczyny powrotu załogi Crew 11. Dyrektor medyczny Amerykańskiej Agencji Kosmicznej dr J.D. Polk wspomniał podczas konferencji prasowej, że obecny przypadek wymaga diagnostyki niemożliwej do przeprowadzenia na stacji.
- W warunkach kosmicznych mogą wystąpić najróżniejsze problemy, takie jak powikłana kamica nerkowa (ryzyko zwiększone w kosmosie ze względu na zwiększone wydalanie wapnia z kości), infekcje bakteryjne przy ograniczonej skuteczności dostępnych antybiotyków (na ISS stwierdzono obecność szczepów opornych na wiele leków) albo zespół adaptacji do mikrograwitacji ze znacznymi wymiotami i odwodnieniem. Często występują również zaburzenia widzenia, spowodowane zwiększonym ciśnieniem śródczaszkowym - dodaje.
Zdaniem Brzezickiego ćwierć wieku stałej obecności astronautów na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej bez cięższego wypadku jest niezwykłym sukcesem zespołów przygotowujących misje.
- Wydarzenia sportowe, loty i wycieczki autobusowe na Ziemi są często przerywane lub odwoływane z powodów medycznych, a przecież mówimy o przedsięwzięciach rzędu wielkości mniej złożonych niż lot w kosmos. W ciągu ćwierć wieku niezwykle ryzykownych i skomplikowanych podróży na ISS, życia na orbicie i podejmowania intensywnych dla ludzkiego organizmu wyzwań tak poważna sytuacja wydarzyła się po raz pierwszy. Fakt, że tyle lat obyło się tam bez większych problemów, to powód do dumy - podsumowuje eskpert.
Autorka/Autor: fw/dd
Źródło: PAP
Źródło zdjęcia głównego: Reuters