Jak wyjaśniła doktor habilitowana Katarzyna Bartosik z Uniwersytetu Medycznego w Lublinie, w Polsce głównym wektorem boreliozy jest kleszcz pospolity (Ixodes ricinus). Aby lepiej zrozumieć, jak zaraża ludzi, warto znać jego cykl życiowy. W naturalnych warunkach kleszcz żyje średnio od dwóch do sześciu lat, w tym czasie przechodząc przez kolejne etapy: od larwy, przez nimfę, po postać dorosłą, która wydaje na świat potomstwo.
- Aby cykl trwał, każde stadium, poza jajem, musi pobrać pokarm z krwi żywiciela. To ona pozwala mu przeobrazić się i złożyć jaja - tłumaczyła Bartosik. Kleszcz w ciągu całego cyklu życiowego potrzebuje więc co najmniej trzech żywicieli.
Trzy postacie kleszcza
Z jaja wykluwa się larwa mierząca poniżej 1 milimetra. Ma ona trzy pary odnóży i żeruje zwykle na małych zwierzętach, takich jak myszy, jaszczurki czy ptaki. Po posiłku odpada na ziemię i linieje w nimfę, która ma około 1,5 mm i cztery pary odnóży. Ta postać pajęczaka również odżywia się krwią małych ssaków, ale zdarza się, że wybiera większe zwierzęta, w tym człowieka czy zwierzęta domowe. Parazytolożka tłumaczy, że prawdopodobnie dopiero na tym etapie zostaje przesądzona płeć kleszcza. Po posiłku z krwi nimfa linieje, przechodząc w postać dorosłą.
Żywicielem dla dorosłych postaci kleszcza pospolitego są zazwyczaj duże ssaki, takie jak jelenie i sarny, na których żerują one masowo. Samica podczas posiłku musi zdobyć składniki odżywcze niezbędne do złożenia jaj. Podczas żerowania jej objętość może wzrosnąć nawet 200-krotnie. Samica składa jaja raz w życiu, jednorazowo około 1500-2000 sztuk. Robi to w ściółce, zwykle późną wiosną, a wczesnym latem wylęgają się z nich larwy. Jak wyjaśnia Bartosik, do kopulacji u tego gatunku dochodzi zarówno w przyrodzie, jak i podczas żerowania samicy, więc i samiec musi trafić na żywiciela. Ma on jednak zredukowany aparat gębowy - jeśli w ogóle pobiera krew, robi to bardzo krótko.
Skąd bakterie boreliozy u kleszczy
Kleszcze kojarzone są z boreliozą - wieloukładową chorobą zakaźną, która nieleczona może prowadzić do poważnych i długotrwałych powikłań, a w skrajnych przypadkach - nawet śmierci. Wywołują ją krętki z rodzaju Borrelia. Skąd biorą się u kleszczy?
Jak opisała Bartosik, jaja kleszczy zazwyczaj nie są zainfekowane bakteriami - zwykle trafiają one do organizmu pajęczaków od pierwszych żywicieli, którymi są najczęściej małe ssaki, takie jak myszy, nornice i ptaki śpiewające. To właśnie one są w przyrodzie tak zwanym rezerwuarem krętków Borrelia, czyli przechowują patogen w sposób dostępny dla kleszcza. Wspomniane zwierzęta zazwyczaj przechodzą infekcję łagodnie, niemal bezobjawowo, ale krętki skutecznie namnażają się w ich krwi. Kiedy pojawi się kolejny kleszcz, bakterie trafiają do jego jelit, gdzie pozostają w uśpieniu. Kolejny posiłek aktywuje krętki, które namnażają się i przemieszczają do gruczołów ślinowych kleszcza, a wraz z rozpoczęciem żerowania trafiają ze śliną do następnego żywiciela.
Inną rolę w cyklu życiowym kleszcza pełnią zwierzęta parzystokopytne, takie jak sarny i jelenie. Specjaliści nazywają je "wzmacniaczami" - choć pajęczaki masowo na nich żerują, co sprzyja wzrostowi populacji pasożyta, to same sarny nie są rezerwuarem boreliozy. Ich układ odpornościowy na tyle dobrze radzi sobie z krętkami, że kleszcz, żerując na nich, raczej nie nabędzie bakterii. Rezerwuarem boreliozy nie jest także człowiek.
Czy kleszcz korzysta na obecności bakterii? Bartosik powołała się na badania, które sugerują, że fizjologia pajęczaka jest modyfikowana przez obecność krętków, bo to ułatwia bakteriom transmisję. Kleszcze pospolite oczekują na ofiary na roślinach, gdzie są narażone na wysychanie. Zakażone osobniki wykazują jednak większą tolerancję na niską wilgotność, co pozwala im dłużej aktywnie szukać żywiciela. Ponadto zainfekowane kleszcze posiadają większe rezerwy tłuszczowe.
Co robi kleszcz? Bo nie gryzie
Powszechnie mówi się, że kleszcz gryzie swoją ofiarę. Bartosik zauważa jednak, że zwierzę to nie ma zębów. - Jako zoologa termin "ugryzienie kleszcza" mnie "gryzie" - przyznała badaczka. - Kleszcz ma aparat kłująco-ssący, więc precyzyjniej mówić o "pokłuciu kleszcza".
Proces pobierania pokarmu u samic może trwać od kilku dni do dwóch tygodni. Kleszcz wydziela ze śliną substancje znieczulające i przeciwzakrzepowe oraz tworzy tak zwany "futerał cementowy", który stabilizuje go w skórze. Z tych właściwości śliny korzystają właśnie krętki boreliozy, by łatwiej wniknąć do organizmu żywiciela. Ryzyko transmisji krętków rośnie z czasem żerowania. Zazwyczaj mówi się o "bezpiecznym" okienku 24-48 godzin, ale niektóre badania wskazują, że do zakażenia może dojść już po 16 godzinach.
- Szczególnie niebezpieczne jest żerowanie przerywane, gdy kleszcz zmieni żywiciela, na przykład przeniesie się z psa na człowieka. Wtedy, gdy proces namnażania bakterii w jego ciele i podróż krętków do gruczołów ślinowych już trwa, transmisja może nastąpić niemal natychmiast - ostrzegła parazytolożka. Namawiała także do dokładnej kontroli ubrań i oglądania ciała po każdym spacerze, a także chronienia przed kleszczami zwierząt domowych - koniecznie po konsultacji z lekarzem weterynarii.