Specustawa z 2022 roku stworzyła odrębny system prawny, który ułatwiał uchodźcom z Ukrainy pobyt, pracę, dostęp do opieki zdrowotnej, edukacji i świadczeń socjalnych. Obecne przepisy system ten stopniowo wygaszają, wprowadzając jednolity model ochrony czasowej dla wszystkich cudzoziemców. Część dotychczasowych rozwiązań przeniesiono do ustawy o udzielaniu cudzoziemcom ochrony.
Dostęp do ochrony zdrowotnej
Największe zmiany dotyczą bezpłatnej opieki zdrowotnej. Od marca 2026 roku prawo do korzystania z Narodowego Funduszu Zdrowia zachowały tylko ściśle określone grupy osób:
- dzieci i młodzież do 18. roku życia;
- kobiety w ciąży, w czasie porodu i połogu;
- osoby mieszkające w ośrodkach zbiorowego zakwaterowania;
- ofiary tortur, gwałtu lub ranne w wyniku działań wojennych;
- osoby pracujące lub zgłoszone jako członek rodziny ubezpieczonego;
- emeryci pobierający polskie świadczenie emerytalne.
W stanie nagłego zagrożenia życia lub zdrowia pomoc medyczna przysługuje każdemu. Pozostali obywatele Ukrainy - w tym osoby niepracujące, seniorzy pobierający ukraińskie emerytury, przewlekle chorzy czy osoby z niepełnosprawnościami - utracili prawo do bezpłatnej opieki zdrowotnej finansowanej przez NFZ, o ile nie spełniają nowych warunków.
Ochrona czasowa, prawo do pracy i karta CUKR
Status ochrony czasowej (PESEL UKR) pozostaje ważny i potwierdza legalny pobyt w Polsce do 4 marca 2027 roku. Osoby posiadające ten status mogą ubiegać się o trzyletnią kartę pobytu CUKR.
Zgodnie z informacjami Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej dokument ten zapewnia legalny pobyt przez trzy lata, prawo do pracy i prowadzenia działalności gospodarczej, a także możliwość podróżowania po krajach strefy Schengen do 90 dni w ciągu każdych 180 dni. Czas spędzony w Polsce na podstawie karty CUKR wlicza się do okresu wymaganego przy ubieganiu się o pobyt stały w UE.
Obywatele Ukrainy wciąż mogą podejmować pracę bez zezwolenia - pracodawca ma obowiązek zgłosić zatrudnienie przez portal praca.gov.pl w ciągu siedmiu dni od rozpoczęcia pracy. Z tego ułatwienia mogą korzystać także osoby z Ukrainy przebywające w Polsce na innych podstawach legalnego pobytu.
Świadczenia rodzinne i pomoc społeczna
Nowe przepisy uzależniają wypłatę świadczeń rodzinnych, takich jak 800 plus czy Dobry Start, od aktywności zawodowej rodzica. Warunkiem jest również uczęszczanie dziecka do polskiej szkoły lub przedszkola.
Pomoc społeczna, przyznawana przed ośrodki pomocy społecznej (m.in. MOPS, GOPS) została ograniczona do podstawowych form wsparcia:
- schronienia;
- posiłku;
- niezbędnego ubrania;
- zasiłku celowego.
Czytaj też: Po tych zmianach "znaleźli się w dramatycznej sytuacji"
Rejestracja jako bezrobotny
Osoby z ochroną czasową mogą rejestrować się w urzędach pracy jako bezrobotni. Rejestracja daje prawo do ubezpieczenia zdrowotnego oraz dostępu do ofert pracy, kursów i szkoleń. Zasiłek dla bezrobotnych przysługuje po spełnieniu odpowiednich warunków dotyczących stażu pracy.
"Zasiłek dla bezrobotnych przysługuje obywatelowi Ukrainy, który przez co najmniej 365 dni z ostatnich 18 miesięcy był zatrudniony i zarabiał co najmniej minimalne wynagrodzenie, od którego pracodawca odprowadzał składki" - czytamy na stronie MRiPS.
Od 2026 roku obowiązuje ograniczenie wiekowe: kobiety powyżej 60. roku życia i mężczyźni powyżej 65. roku życia nie będą mogli rejestrować się jako bezrobotni. Z kolei osoby zarejestrowane wcześniej zachowują swój status do momentu wyrejestrowania.
Dodatkowe formy wsparcia
W całym kraju działają Krajowe Biura Integracji (KBI), oferujące bezpłatne kursy języka polskiego, doradztwo zawodowe, prawne i psychologiczne. Nie zapewniają one jednak zakwaterowania ani pomocy finansowej.
Osoby z niepełnosprawnościami mogą korzystać ze wsparcia na zasadach ogólnych po uzyskaniu polskiego orzeczenia o niepełnosprawności. Dla osób o niskich dochodach dostępna jest także pomoc żywnościowa finansowana z programów unijnych.
Choć ustawa wygaszająca ogranicza wiele form wsparcia, utrzymuje prawo do legalnego pobytu i pracy w Polsce do 2027 roku. Ochrona czasowa wciąż obowiązuje, ale pomoc socjalna i zdrowotna została zrównana z zasadami, które dotyczą innych cudzoziemców. Dla wielu obywateli Ukrainy oznacza to konieczność aktywizacji zawodowej lub poszukiwania innego tytułu ubezpieczenia, by zachować dostęp do podstawowych świadczeń.
Zbiórka dla potrzebujących
W związku z utratą prawa do bezpłatnej opieki zdrowotnej przez osoby wymagające leczenia, m.in. ze względu na ciężki stan zdrowia, w serwisie Pomagam.pl trwa zbiórka "Pomóżmy Ukraińcom", zorganizowana przez Fundację Polskie Forum Migracyjne oraz OKO.press.
Ma wesprzeć osoby, które utraciły prawo do bezpłatnej opieki zdrowotnej, w tym ciężko chorych. Początkowo celem było 100 tys. zł, ale po tym, jak w pierwszej dobie zebrano ponad 700 tys. zł, zwiększono go do 1,5 mln.
Prezeska fundacji Agnieszka Kosowicz podkreśla, że większość Ukraińców w Polsce pracuje i utrzymuje się samodzielnie, jednak wielu - z powodu choroby, wieku czy trudnej sytuacji rodzinnej - potrzebuje wsparcia. Najtrudniejsze przypadki dotyczą osób onkologicznie chorych, które tracą dostęp do leczenia.
Pomocy wymagają też samotne matki i starsze osoby opiekujące się wnukami, które po zmianach przepisów tracą prawo do bezpłatnego zakwaterowania i trafiają do noclegowni.